Gaia: betikoak

Zabalbide kale barik gatxa izango litzake Begoña ulertzea. Izena lehenengo gerra karlistan desagertu ziren Zabalagoien eta Zabalabarren izeneko bi baserrirengatik etorri ei jaku.

Kale luzeenaren ezker-eskuman Begoñaren historiaren pasarte garrantzitsu asko sortu dira. Argazki honen eskumaldean 1877an eraiki eben Larrinaga espetxea ikusi daikegu. Bertan 1937ko gerran erreketeek eta falangistek 584 pertsona fusilatu ebezen. Apur bat beherago 1903an sortu zan Berrio-Otxoa ikastetxea dago. El Txami zeritzan ikastetxea ikaslez hustu zan 1970ean Marcelino Menendez y Pelayora aldatu ziranean.

Gaur egun erabat aldatuta dago ingurune hori. Ikusten dan ezponda bera gatxa da antzemoten bertatik. Halan da ze Miribillara urreratu ezkero, argazkia egin zan lekutik, alegia, zerbait irudika daikezue.

Otxarkoagan ‘txabolistei’ etxea emon jakien, baina txabolismoa ez zan orduan amaitu. Luze iraun eban Otxarkoagan eta, batez be, Txurdinagan. Baserrien lurrak desjabetu arren, baserri-etxe asko ez ziran bota. Eraisteko ziranak hondeamakinak bota arteko tartea aprobetxatu eben ijito familia batzuk okupatzeko. Txabolak eraiki ebezen eta hainbat zubipe bere hartu ebezen bizitokitzat. Garai hartako bizitza eta harremana ez zan samurra ijito eta ez ijitoen artean.

1979ko abenduan gertatutako istiluak gogorrak izan ziran. Gaur egun Txurdinagako kiroldegi eremuaren barruan dagozan errepide nagusiaren zubipean hainbat ijito familia bizi ziran beren animaliekaz eta gurdiekaz. Inguruko biztanle askok haiei leporatzen eutsien inguruko taberna eta dendetan izandako lapurretak eta iskanbilak, baita bere, eskolara eta institutura bidean zihoazen gazteei egindako lapurretak eta mehatxuak. Ijitoek, antza danez, zerikusia ez zuten bortxaketa baten ondoren, hainbat auzokide zubipera joan ziran azalpen eske asanblada bat egin ostean. Haietako batzuk gurdiak eta han zegozan puskak erretzen hasi ziran. Ordainetan tiroak jaso ebezen. Bi auzokide zauritu ziran. Zorionez, gaur egunean, bi komunitateen arteko elkarbizitzak ez deko zerikusirik ordukoaz.

Otxarkoaga auzo berezia da. Batez bere, eraikitzen hasi ziranetik auzo zigortua izan dalako. Administrazioen utzikeria eta aurreikuspen falta nabarmena izan da. Eraikitzeko lekua bera bere esanguratsua da. Etxeak eraikitzeko orduan ikuspuntu aldaketa ekarri eban. Ez, soilik, lehenengo etxeorratzak egin ziralako, baizik eta, etxeak egiteko hirigunean egozan orubeak baliatu ez ziralako, ordura arteko joerari muzin eginez. El poblado dirigido de Ocharcoaga hirigunetik oso urrun eraiki zan gizartearen atal behartsuenetako bat marjinatzeko itxura guztiarekin.

Argazkian ikusten dan legez Otxarkoagako etxeak nekazal eremu batean eraiki ziran hiribildutik urrun, legendunak izango balira legez.
Beste arlo askotan bere, politika okerrak jo dau eta zigortu dau auzoa. Udal Etxebizitzak erakundearen garai bateko irizpideak marjinalizazioan kokatu eban auzoa bestelako erabaki konpensatoriorik egin ez ziralarik. Hezkuntza arloan 80ko urteetan burututako eskola maparen erreforma, Integrazio Legea edota eredu euskaldunen ezarpena txarto kudeatu ziran.
Arazoak arazo, Otxarkoagako auzotarrok kemen handiz, pausoz pauso aurrera egin dabe eta geroan bere beren ikuspuntu eta iritziak ezinbestekoak izango dira Euskal Herri osorako.

Otxarkoagako Familia Elkarteak beharra gogotik egin dau auzoaren sorreraren nodik norakoak argitzeko. Alde batetik, DVD txukuna eta argigarria egin dabe azalpenak emonez eta berba auzokoei lagaz eta, beste aldetik, erakusketa xumea bezain esaguratsua atondu dabe Otxarkoagako kultur etxean.

Zelanbait egindako beharra ezinbestekoa zan udalak inongo irizpide kritikorik gabe, inongo azalpenik gabe eta inongo kokapen historikorik gabe Ocharkoaga laburmetraia frankista argitara emon eta doan banatu ebanetik. Zuzendu egin da hutsa zorionez. Otxarkoagan blokeak eta etxeorratzak eraiki baino lehen bere Otxarkoaga baegoan. Otxarkoagako Familia Elkarteak abotsa emon deutse bertako baserritarrei, gerra osteko giroan etxean euskaraz eta kalera urten orduko erderaz egiten ebezen horiei. Haietako askoren bizimoduaren aldaketa, barriz, lehenago hasita egoan. Lur desjabetzeak handiak izan ziran, ez, soilik, Otxarkoagan baita Txurdinagan bere.

Gabriel Aresti institutuak 40. urtemuga bete dau ateak lehendabizikoz zabaldu ebazanetik. Institutuaren proiektua eraikitzen bi urte lehenago hasiak ziren Alvaro Libano eta Juan Daniel Fullaondo arkitekto berritzaile bilbotarrak. Proiektuan material berriak erabili ebezen, hala nola, gortina hesiak eta xafla prefabrikatuak. Kontuan hartzekoa da barruko espazioen argitasuna.

Argazkian ikus daitekeenez, landa eremu baten kokatu zen institutua Santutxuren eta Otxarkoagaren artean, Txurdinaga auzoan, non txabolismoa oraindik desagertu barik egoan, non zaldiak, astoak eta behiak larratzen ibiltzen ziren eta baserriak nongura topa zitezkeen. Hala, 1971. urtean, ‘Instituto de Enseñanza Media Femenino de Churdinaga’ sortu zen neskentzat; ur barik, argi barik, hainbat arazo sahiestuz emon jakon hasiera. Zazpi urte geroago misto egin zan eta, handik urte betera, 1979. urteko urtarrilaren 20an klaustroan izenaren aldaketa erabaki zan: Jose Irazuk (Bernardo Atxaga) orduan bertako euskara irakaslea zala, Gabriel Aresti idazle bilbotarraren izena erabiltzea proposatu eban. Harrez gero milaka dira haren ikasgeletatik pasa diran ikasleak. Zorionak eta segi aurrera!

Begoñako Andra Mari ikastetxeak Begoñako historiagaz zerikusi handia izan eban. Orain 150 urte baino lehenago Zabalbide kalean egoan ospital eta ongintza etxean Begoñako Udalak atso-agureak eta umezurtzak hartzen ebazan. Artatzea, barriz, gura baino txarragoa omen zanez Begoñako apezak Karitateko Alabei eskatu eutsen hortaz arduratzea. 1880 inguruan Bilboko Udalak Begoña anexionatzen ahalegindu zan eta aurretik eukiezan arazo ekonomikoak larritu ziran. Pedro Lorenzo de Castañares jaunak urritasunean bizi zirela ikusita, Karmelo eta Zabalbide arteko lurrak, Iturriaga baserriarenak zirenak erosi  ebazan eta Jose Maria Basterra arkitektoari eraikin barri bat eraikitzea agindu eutson. 1893an amaitu zan eraikin zabala eta barria.

Berehala ikastetxe bezala ere jarduten ipini eben. Urterik urte haziz joan zan kolegioa eta 1974ko ikasturtean 1.300 ikasle inguru izatera heldu zan. Orduantxe zalantza asko izan baebezan ere ikastetxe barria eraikitzea erabagi eben. 1981eko uztailean 88 urte ondoren ikastetxerako ere erabilitako eraikin zaharra botatzen hasi ziren. Urte bereko irailean gaur egun ezagutzen dogun ikastetxeak ateak zabaldu ebazan. Argazkian dozuen eraikina ikastetxe zaharra da Begoñak eta Santutxuk galdu daben beste altxor bat

Santutxuko jaiak 70eko hamarkadaren akabuan hasi ziren. Urte guzti hauetan denetik izan da Santutxun. Musika talderik onenak pasa dira oholtza gainetik; Errobitik RIPera. Antzerkia ikusi dogu, Maskaradaren obra esanguratsuak, esaterako. Garai bateko azken domekako jota saioek kristoren jendetza erakartzen eben. Sokamuturra ere jendetsua izaten zen. Lehenengo urte haietan ere jartzen ziren txosnak. Lehenengo urteetan Santutxu eta Askatasuna futbol taldeek, kultura eta hirigintza komisioek, nuklearren aurkako batzordeak, amnistiaren aldeko batzordeak, kartoi bandak eta Sama-Sikuk jarri eben txosna.

Garai hartan bezala gaur egun ere erakundeen laguntza urriarekin, baina auzokide kementsuei eta parte-hartzaileei esker, jai xume baina ekitaldiz betea antolatzen da. Aurten ere denetik izango dogu; Gaztedi dantzari taldearen urteurrena dela eta kale animazioa eta herri bazkaria, paella eta pil-pil erako bakailao txapelketak, nesken areto futboleko txapelketa, Mamba Beat taldearen kontzertua, txosnak eta beste hainbat ekitaldi gozatzeko eta parte hartzeko.
Argazkian (eskerrik asko Jon Etxebarri) lehen jaietako sokamuturra jendetsua ikus daikegu Karmelo kalean.

Hilabeteokaz Gaztedi dantzari taldea bere 60. urteurrena ospatzen dabil. Programa oparoa osatu dabe Gaztediko lagunek. Martxoan masterclass arrakastatsuak hasi ziran, ondoren, umeentzako ‘Miren Triska eta kutxa magikoa’ antzezlan dantzatua apirilaren 9an eta maiatz honetan ikastaro herrikoiak Karmelo plazan. Hile honen 27an ikastaroetan ikasitakoa erromerian praktikatzeko aukera izango dozue. Ekainaren 4an, barriz, mendi martxa eta bazkaria iragarrita dago. Aurreragoko beste hamaika ekitaldi prest dauzkate.
Gaztedi dantzari taldea 1951an sortu zan Aita Txanton Goiria karmeldarraren erantzukizunpean. Haren lehenengo izena ‘Grupo de danzas vascas de la juventud del Carmelo y Praga de Begoña’ izan zan; www.gaztedi.net webgune txukunean taldearen historia eta abar aurki daikezue.

Ezkerrean daukazuen argazkia 1979koa da. Bertan Gaztediko dantzariak agertzen dira ondoen dakitena egiten, dantzan, hain zuzen ere. 2004ko urriaren 4ra arte, lokal berrietara halabeharrez joan arte, urteetan Gaztediko egoitza izan zenaren aurrean daude, Errosario santuaren kalean.

Garai txarrak dira euskara eta euskaltzaletasuna zabaltzen eredugarria izan den Karmelo ikastolarentzat. Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza sailaren asmoa Mina del Morro eskolagaz batzea da azken honen eraikinean. Ikastolako lagunak oso kezkatuta dagoz euren betiko eremutik kanpo, hau da, Santutxutik kanpo kokatu gura dabezelako. Gainera euren nortasun-ezaugarriak eta funtsezko ardatzak kolokan ikusten dabez elkartzeagaz. Honen berri ale honetako Mahatsberrietan dozue.

Karmelo ikastolaren bizialdia ez da erosoa izan. 1964ean Karmeldarren babespean eta poliziaren etengabeko kontrolpean guraso talde txiki batek sortu ebanetik haziz joan zan. 1977an ikastolaren sortzaileen arteko desadostasun larriek banatzea ekarri eben. Haustura tristea eta mingarria izan zan. Haustura horretatik sortu zan Kirikiño ikastola. Karmelokoek izena mantendu eben baina lokal barriak Kirikiñokoen esku gelditu ziran. Beraz, leku egokia topatu behar izan eben ordura arteko lokalak utzi beharrean egozan eta. Argazkian ikusten dozuena gaur eguneko lokalak dira, bai Menendez y Pelayokoak. Erosteko eta egokitzeko lana baltz egin behar izan eben. Pegatinak atara ebezan, taberna ireki eben eta lanak zati batean, behintzat, auzolanean egin ebezen. 1978ko apirilaren 9an inauguratu eben.

Gerra osteko urteetan Otxarkoaga gaur ezagutzen dogun bezala sortu zala esan geinke. Etxeak merke eta arin egin ebezan urbanizazioari jaramon handirik egin gabe. Gaur egun, asko hobatu bada ere, bertako biztanleek garai hartako demasiak jasaten segitzen dabe. 1965etik aurrera Santutxuri tokatu jakon eraikigintzaren sukarra. Auzokideek jakin dakie zenbat borroka egin behar izan ebezen auzoa txukun edukiteko. Hona ekarri dogun argazkia ez da oso zaharra, baina bai esanguratsua. Eraikigintzaren hurrengo atalari dagokio, Txurdinagari, alegia. Gauzak hobeto egin dirala ezin ukatu.

Halan da ze, arazoak izan dira. Argazkian ikusten diren orubeak Gabriel Aresti eta Txomin Garat kale ingurukoak dira. Eskumaldean anbulatorioa ikusi daiteke. Arazo handiak eta iskanbilak sortu ziran orube horietako baten lehenengoetariko etxe sozialak egingo ebezala jakin zanean. Inguru horretan etxerik gabe bizi ziran ijitoentzako etxeak izango ziren zurrumurrua zabaldu zanean auzokideek ez eben ondo hartu. Manifestazioak antolatu ziran eta iskanbila handiak izan ziran, erreketak eta guzti. Gaur egun, etxe sozialak nonahi dagoz.

Santutxuko aratusteen atarian gagozen honetan motorrak berotzeko halako argazkia ekarri dogu. 32 urte pasa dira ospatzen hasi ziranetik garai hartako giro euskaltzale, sortzaile eta eraikitzailean. Bat baino gehiago harrituko da Garizuman ospatzen diralako. Egia esan misterio handirik ez dauka.

Inauteriak luze debekatuta egon ondoren, ziztuan berreskuratzen hasi ziran herriz herri Euskal Herrian zehar. Santutxu ere atzean ezin geratu, baina arazotxo bat sortu zan: noiz egin, alegia. Garizuma baino lehen Bilbokoekin lehiatu gura ez eta bestetik, Bilbokoen aurreko astean Deustukoak ospatzen ziran. Beraz, urtenbide aproposena Bilbokoen hurrengo astean egitea zan, Garizumaren barruan. Karmeloko apaizak gozo jarri ei ziran eta tirabira dezente egon ei zan. Gaur egun gutxik gogoratzen dau halako gorabehera. Argazkian ageri direnak Iluna irrati libreko lagunak dira 1986 edo 1987ko Santutxuko aratusteetan. Irratiaren ikur bi dakusakeguz, alde batetik, mikrofono erraldoia irrati libre bati dagokion komunikazioarena eta bestetik, ipotxena, irratiaren ezaugarri behinena. Beste baten luzeago egingo dogu berba Iluna irrati libre mitikoaren gainean. Ondo izan.

 

Gitxitan ikusten da Santutxuko Karmelo kalea horren trafiko txikiagaz. Edurra maite dozuenok gogoan izango dozue 1985eko urtarrila. Eta maite ez dozuenok bere bai. Argazkia Patxi Gomezen sortatik aukeratu dogu garai hartako edurtea gogora ekartzeko. Urte hartako urtarrilaren lehenengo eguna, martitzena mehatxuka etorren Atlantikotik ekaitza ei ekarrelako. Gainera tenperatura oso behean egoan. Iragarpena egunetik egunera okertuz zihoan.

Zapatuan hotz galanta egin eban. Goizaldean eutsi baeutson ere, eguerdirako edurra sendo botaten hasi eban. Gabean dana egoan zurituta eta lodituta. Domekan gitxi bota eban baina ia 5 gradu zeropeko tenperaturak izotza nongura agertarazi eban. Eta izotzagaz batera anabasa.
Astelehenean botalean, edurra izotzaren gainean, anabasa areagotu zan Euskal Herri osoan. Errepideak ia aste osoan egon ziran itxita, Mahatserrian, batez bere, Txurdinaga, Otxarkoaga eta abarreko lekurik ospelenetan. Errepideak itxita, langileak lanera joan ezinik, eskolak bertan behera, ospitaleak gainezka erorikoengatik, egunkariak eta abar banatu barik. Zurrumurruak zabaldu ziran berehala, oinarrizko elikagaiak ezin izango zirala banatu eta jendea aztoratu zan. Asteburuan gauzak normaltzen zirala emoten ebanean, edurra agertu zan barriro. Astelehenean sekulakoa bota eban eta aurreko asteko gorabeherak errepikatu ziran beste aste betez.
Edurtearen tamaina antzemoteko datuak agerian: 1985eko urtarrilaren lehenengo 15 egunetan 7tan edurra bota eban eta 10etan tenperaturak zeropetik ibili ziran.

 

 

Aurten, estuasun ekonomikoak gorabehera, Santutxuko krosa, Sei Izar Krosa, alegia, egin egingo da, 33. bider egingo ere. Ez da marka makala doakoa den kros bakarrenetariko honentzat. Batzuek jakingo ez dozuena, beharbada, zelan sortu zan izango da. Santutxuk 70 hamarkadan hazkunde izugarria izan eban. Etxeorratzak txanpinoiak lez agertu ziran. Etxeak eraiki bai baina kaleen eta plazen urbanizaziorik ez zan behar bezain azkar egin. Urte batzuk lehenago sortutako Santutxuko Familia Elkartea lan handia egiten ebilen arlo horretan eta laster konturatu ziran aisia emateko eta kirola egiteko egoan gabeziaz. Kiroldegi bat eskatzeko sortu zan gaur arte iraun dauen herri krosa. Kiroldegia 1984an inauguratu zan.

Hona dakargun argazkia orain 25 urte ataratakoa da. Bertan Patxi Basterra, Sebas, Juanjo Salazar, Felix eta Patxi Gomez ageri dira (ezkerretik eskuinera) lasterketa hasi aurretik. Garai ezbardinak direnik ezin uka. Aspaldian korrika egiteko gaur egungo sofistikaziorik ez zen behar. Atzean ikus daikezuen autobus urdina eserita joatekoa zan. Autobus gorriak, berriz, zutik joatekoak ziran. Espero daigun Olentzerok babes gaitzala eta beste 33 urtez gutxienez korrika egin ahal izatea Sei Izar Krosean.

Txurdinagako parkea Mahatserrian dogun parke handienetarikoa da. Izen ofiziala dan Europa parkeaz baino ezagunagoa da kokapena adierazten dauen izenaz, Txurdinagako parkeaz, alegia. Santutxu eta Otxarkoaga artean kokatuta, Txurdinaga auzoa bitan banatzen dau. Manuel Salina, arkitekto bilbotarrak diseinatu eban estilo erromantikoan. Parkea 1988an sortu zan inguruko etxebizitza barrietako biztanleei aisirako gune berdea eskaintzeko. Hona dakargun argazkia lehenengo arbola landatu zanekoa da.

Bitxia egiten jaku parkea horren soilduta ikustea, negutegi, kiosko, iturri, eskultura, landarerik barik. Ezta eskaileretako eskudelik ere. Gaur egunekoaren aldean, 25 urte eskasean, zelan aldatzen dan gure ingurune hurbilaz dekogun pertzepzioa. Ea hurrengo hogeika urteetan parkeko arbola eta landareak hazi diren bezala BERTON ere hazten ikusten dogun zuen laguntzari esker. Ondo izan.

Azkenengo 40 urteotan Mahatserria zenbat aldatu dan gauza jakina da adin batetik gorakoentzat. Gazteok auzoak eta kaleak txikitatik ezagutu dozuez ia bardin. Hamen dozue Txurdinagako parkeko eremua parke izan baino lehenago.

Aurreko aldean eta Txurdinagako eskolaren atzeko aldean, zutik zegozan azkenengo baserriak ikus daikezuez. Eskola bera nork ezagutu! Garai hartan ohikoa zan astoak eta zaldiak eskola aurrean bazkatzen ibiltea. Ez dakigu argazkia zein sasoitan atara zan, baina ez dostazue esango auzoak hits, hotz eta huts emoten ez dauenik.

Ikuspegi panoramiko honegaz orain dala 40 urteko Mahatserri zati bat ikusi daikegu. Hain denpora tarte laburrean Begoña, Santutxu eta batez be Txurdinaga zelan aldatu diran argi azalduten da. Arretaz begitu baino ez dago Begoñako jauregiak, Santutxuko organo fabrika eta baserriak, Txurdinagako sindikato zaharra eta komentuak edota Zabalbideko troka antzemoteko. Ez dautzu penarik emoten?

 

 

Santutxuko jaiak amaituta, Bilbokoen zain gagozen honetan, Sama Siku konpartsaz berba egitea tokatzen zaigu barriro be.

Zenbaki batzuk lehenago aipatu genduan Sama Siku konpartsaren garaiko argazki bat zala eta diru kontuak ez ei egozala garbi. Segituan jarri jakun harremanetan Iñaki Herrera, garai hartako Sama Sikuko altxorzaina eta azaldu euskun diruak garbi egon zirala. Haren ustez Sama Siku Konpartsaren desagertzea arrazoi askoren ondorioa izan zan, barruko eta kanpoko arrazoiak. “Baliteke auzoak garbi ez edukitzea konpartsaren kontua”, esan deusku Iñakik.

Aurreko zenbakian Santa Klara plazako argazkia ekarri genduan eta aitatu gabe hainbat kontu itxi genduazan. Ba al zenkien Santutxuko jaiak ospatu baino lehen Santa Klarakoak ospatzen zirala? Abuztuan izaten ziran ospakizunak eta Santa Klarako auzokideek eta lagunek antolatzen ebezan. Bertan oilar jokoak, ahari talkak eta abar ikusten ziran. Musika, gehien bat, trikitilariena zan. Han ikusitakoak gara Salva Ugarte, Txilibrin eta beste asko. Hona dakargun argazkia 1978koa ei da. Auzoko lagun asko dagoz paellaren inguruan: Fuentes, Garigorta, Bediatarrak... baietz haietako bat baino gehiago ezagutu. Argazkia eskumaldean kokoriko dagoen Patxiri esker jaso dogu. Eskerrik asko Patxi!

Aurrekoan legez argazki hau ere garaitsu horretakoa da, 1970 ingurukoa. Bertan Santutxun dagoan Santa Klara plaza agertuten da.  Izena datorko leku horretantxe egoan izen bereko komentutik. Atzeko aldean zer egoan eta gaur egun zer dagoen alderatzeko jokotxu bet proposatzen dautzuegu. Hartu aldizkaria eta kokatu argazkia aterata dagoan leku inguruan. Berbak soberan dagoz.

Duela gitxi 1970 inguruko Karmelo kaleko argazkia argitara emon genduan. Oraingo honetan leku beretik baina beste aldera ataratakoa dakargu. Balkoipean Enrike Ibarreta kalea ikus leike. Gazteenok ez dozue jakingo baina garai hartan kalearen maila atariena baino bi metro gorago egoan.

 

 

Denda eta atarietara heltzeko eskilara pikoak egozan. Santutxu eta Txurdinaga lotzen dauen zubia egin gabe egoan orduan. Itauntxu bet egin gura dautsuet: atze-atzean ikusten dan komentua zein ete da?