Berton

Orrialde hauetan ikusten duzuen irudiak ondo baino hobeto azaltzen du Bilbo zelako estu hartu zuten karlistek 1874ko setioetan. Zenbakiekin, erasotzaileen eta setiatuen posizioak ikusten ditugu, gehienak Begoñako elizate zaharrean. 

XIX. mendeko karlistada bietan Bilbo hainbat bider setiatu zuten Don Karlosen aldekoek, baina ahalegin guzti horiek ustelak izan ziren. 1833ko urrian eta azaroan baino ez zen Bilbo karlisten esku egon, herri matxinada eta foru agintari batzuek sustatutako altxamenduaren ondorioz. Sarsfield jeneral liberala 1833ko azaroaren akabuan hirian sartu zenez gero, karlistek kanpotik ikusi behar izan zuten Bilbo.

Eta ez zen gogo faltagatik. Ahalegin itzelak egin zituzten, ehunka gizon galdu zituzten eta euren buruzagirik onena hil zieten. Baina ez zuten lortu. Ez lehenengo gerran (1833-1839) ezta bigarrenean ere (1873-1876). Bietan, setioetako borrokaldirik latzenak Begoñako elizate zaharreko eremuetan gertatu ziren, defentsa eta eraso lerro nagusiak bertan zeuden eta. Hala ere, Deustua eta Abando be, gatazka gogorren eszenatokiak izan ziren.

Bigarren karlistadako setioa 1874 urtean egin zuten Don Karlosen aldekoek. Otsailean ekin zioten eta maiatzaren 2ra arte iraun zuen. Portugalete menderatu eta gero. Espainiako armadak Galdames eta Serantes artean zabaldutako tropa karlisten kontra jo behar zuen, Bilbora helduko bazen. Defentsa natural handiak ziren haiek, handiegiak liberalen armadaren gaitasunerako. Liberalak esan dugu, baina zehatzago esan dezagun errepublikarrak, Espainian Amadeo de Saboyaren ostean monarkia kendu eta lehenengo errepublika aldarrikatu baitzuten.

Karlisten eraso lerroa
Ondoko irudian ederto ikusten dugu Bilbo, Begoña eta Abandoko zati bat zelakoak ziren 1874 urtean, eta erraz antzematen da karlisten kanoi-bateriak non egon ziren: Casamonte (gaur egun Jesus Maria ikastetxea dagoen aldean, Artxandako tunelaren gainean, irudian 1 zenbakiduna), Pitxon (ia Artxanda gainean, 3 zenbakiduna), Kate-zarra (izen bereko txakolindegia egon zen lekuan, 15 zenbakia), Artagan (Zabalbideko goialdean, 16 zenbakia) eta Santa Monika komentua (gaur egun dagoen lekuan bertan, 17 zenbakia).

Liberalen defentsa lerrotik hurren azken bi horiek zeuden. Eta, jakina, haiek ziren arrisku gehien hartzen zutenak. Egin kontu: gobernuaren aldekoak 150 metrora zeuden, Begoñako elizan (irudian, 14 zenbakia). Liberalek tenplua gotortu zuten –lehenengo gerran karlisten esku laga zuten eta larrutik ordaindu zuten–, bere horma sendoak babesleku bikain bihurtu eta dorre altuan tiratzaile onenak ipinita, karlisten jarduna oztopatu zuten. Tiratzaile haiek, antza denez, kalte handia egin zuten karlisten artean. Ondorioz, elizako dorrea beren jomugan jarri zuten karlistek eta suntsitu egin zuten.

Bateria lerro sendoa zeukan Bilbok bere defentsarako. Begoñako lurretan, ondoko hauek: San Agustin gotorlekua (San Agustin komentuko hondarretan, gaur egun Bilboko udaletxea dagoen lekuan, 4 zenbakia), Bateria del Diente (apur bat gorago, 6 zenbakia), Txoritokikoa (Mallonako kanposantuaren ondoan, 7 zenbakia), Mallonakoa (ortusantuan, 8 zenbakia), Solokoetxekoa (11), Larrinagako espetxekoa (Zabalbide ondoan, bateria eta gotorlekua, 12 eta 13 zenbakiak) eta, arestian esan bezala, Begoñako elizakoa. Horrez gain, liberalek bateriak zeuzkaten Abandon (tren geltokian, Miribillan…) eta Begoñan bertan, Larreagaburuko muinoan. 

Karlistek Bilbo estu hartu bazuten ere, esan bezala, 1874ko maiatzaren 2an setioa altxatu behar izan zuten. Gerrak, hala ere, luze iraun zuen oraindik, matxinatuak Bilbo inguruan sarritan agertzen zirela. Baina 1876an, Espainian estatu-kolpe baten ondorioz errepublika kendu eta Alfontso XII errege jarri ostean, karlistek euren aukera guztiak galdu eta gerra amaitu zen.

Ume eta gazteek ateri zela egin zuten korrika 34. Sei Izar Herri Krosean. Helduek euripean. Iaz baino ume eta gazte gutxiago hurbildu ziren arren, eguraldi umela ez zen traba izan helduentzat. Sekulako partaidetza izan zen eta antolatzaileen aurreikuspenak aise gainditu ziren. Errege Egunean 700dik gora kirolari elkartu ziren Santutxu-Txurdinagako asfalto bustian, gora eta behera, korrika egiteko.

Santutxuko Familia Elkartea pozik dago aurtengo Sei Izar Herri Krosarekin. Beharrezkoa den gutxiengo finantziazioa bermatuta, eguraldia eta partaidetza izaten dira antolatzaileen burukomin nagusiak. Bada, eguraldia erabat alde izan gabe –ateri egon zen ume eta gazteen frogan eta etenik gabeko zirimiria bota zuen helduen frogan– partaidetza sekulakoa izan da. Guztira, 100 umek eta gaztek eta 700 helduk eman zuten izena. Kopuru “zoragarria”, antolatzaileen esanetan. Zenbakietaz haratago, kirolarien jarrera goraipatzen du Familia Elkarteko Albertok era berezian: “Izen emate unean, korrikalari askok eskerrak eman zizkiguten krosa urterik urtera antolatzen jarraitzeagatik, jabetzen dira horrelako lasterketa bat antolatzeko dugun zailtasunaz”.

Izan ere, lan eskerga dago Sei Izar Herri Krosaren atzean, 100 bat auzotarren lan boluntarioa. “Goizeko bederatzietatik ibiltzen gara irteera prestatzen, kaleak trafikoari mozten, korrikalariak zenbatzen… Iker Gamindek, esaterako, bi ordu ematen ditu mikrofonotik hitz egiten informazioa ematen”. Udaltzaingoak eta Bilboko Udalak aurten krosean azaldu duten prestutasuna ere oso baikorki baloratu du Familia Elkarteak.

Jon Martin, 1go haur kategorian
Iaz bigarren geratu zen Jon. Aurten, berriz, atera du arantzatxoa, baina ez gogor ahalegindu gabe: “Hor egon gara, lehian, esprintatzen”. Forman mantentzeko parte hartzen du urtero krosean, gustura gainera “jendearen animoengatik”. Izan ere, irteera-helmugatik hurbil bizitzeak abantailak ditu, familia bertan izan baitzuen. Zirimiriak bustitako errepidea ez zen arazoa izan Jonentzat korrika egiterako orduan. Ezta futbolean egiten duenean ere. Hurrengo urtean “tituluaren defentsa” egingo du.

Claudia Peñas, 1go haur kategorian
Belauneko mina eta zapatila zaharrak ez ziren Claudiarentzat traba izan helmugan lehen neska izateko. Iaz bezala. “Zapatilak gastatuak ditut eta frenatu egin behar izan dut”, zioen lasterketa bukaeran. Ez zegoen erabat pozik eguraldi euritsuagatik espero baino haur eta gazte gutxiago elkartu zirelako. Eta, batik bat, neska gutxi. “Faltan ditut neskak. Bi lagunekin lotuta egon naiz gaur, baina ez dira etorri”. Kontuak kontu, Claudiak korrika jarraituko du: “Hurrengo urtean berriro”.

Josu Amutio, 1go senior kategorian
2005etik sei aldiz irabazi du Josu Amutiok Sei Izar Krosa. 2009an ezik, gainontzeko urteetan lehenengo izan da beti. Aurten, erraz garaitu du. Bigarrenari alde handia atera arren, probaren “gogortasuna” azpimarratzen du berak: “Euriagatik apur bat deserosoa izan da, gainera Txurdinagako parkeko bihurguneetan laban egin dut”. Ez du kexatzeko arrazoirik. 2011n Euskadiko Maratoi txapeldun izan da eta Espainiako Txapelketan lehen 20 korrikalarien artean geratu da. Otsailean, Espainiako Maratoi Erdian lehiatuko da.

Mari Karmen Gartzia, 1go senior eta beterano kategorian
Asfaltoan gustura ibiltzen da Mari Karmen eta zer esanik ez Santutxu-Txurdinagakoan, astean hiru bide entrenatzen baita basauriar hau gurean. Iaz bezala aurten ere lehenengo geratu da eta ez emakume beteranoen artean soilik, seniorren denbora ere ondu baitzuen. Zornotzako Nazioarteko Krosean parte hartu ostean, Bizkaiko Kros Txapelketa prestatzea da bere hurrengo helburua. “Nire kategorian, 45-50 urte bitartekoan, irabaztea espero dut. Gero Euskadikoa dator, hori zailagoa da. Ahal dudan ondoen egingo dut”.

Katsumi, azken korrikalaria
Ez zuen irribarrerik galdu Katsumi japoniarrak helmugan azkena izateagatik. Nekatuta iritsi zen, oso. Ibilbidearen “gogortasunaz” eta “zailtasunaz” ohartzean “presarik gabe” korrika egitea erabaki zuen. Jendearen animo oihuak lagundu zioten, batik bat, azken aldapa igotzen. “Venga, venga”, esaten zioten errepide bazterrean pilatutako auzotarrek. Bere senar santutxuarrak ere lagundu zion azken metroetan. Mendian ibiltzera ohituago dago Katsumi errepidean korrika egitera baino. Ez du alferrik Fuji mendia bi aldiz igo.

 

 

 

Kooperatibak, enpresa mundua eta ekonomia izan ditugu mintzagai Lorea Soldevilla santutxuarrarekin. Asko daki gai horiei buruz Euskadiko Kooperatiben Konfederazioko (KONFEKOOP) goi teknikaria baita. Egungo egoera ulertzen laguntzeko eskatu diogu Loreari. Eskuzabalki aholkuak eman dizkigu bizi dugun krisi garairako eta aurrera begira datorkiguna irudikatu digu.

 

 

Kooperatiben urtea izendatu du 2012a Nazio Batuen Erakundeak. Zertarako balio du izendapenak?
Oso gutxitan saltzen dugu kooperatibok gure burua enpresa modura, sarritan izen huts bat baino ez gara besteentzat. Oso gutxitan aipatu dugu, ‘aizue guk enpresa egiteko beste modu bat daukagu’. Jendea horretaz jabetzea nahi genuke.
Kooperatiben urtean 20 ekitalditik gora iragarri dituzue KONFEKOOPetik. Nabarmentzekorik?
Urte bete daramagu ekitaldiak prestatzen. Mus txapelketarako izen emateko epea, esaterako, zabalik dago eta otsailean hasiko dira bikoteak jokatzen. Final handia azaroaren 11ko kooperatibisten jaian ospatuko da. Egun osoko jaialdia antolatu dugu Durangoko Landakon. Instituzio mailako ekitaldia, berriz, azaroaren 29an izango da Euskalduna jauregian.
Ekonomia egiteko beste era bat behar dela defendatzen dute askok une honetan. Badu zerikusirik eskaera horrek kooperatibekin?
Kapitalean baino gehiago pertsonetan oinarritutako sistema ekonomiko bat behar dugun ideia zabaldu da 2008an krisia sortu zenetik. Harritu egiten gaitu horrek. Gu orain dela urte asko ari gara lanean ideia horretan.
Zein bereizgarri duzue kooperatibek?
Bazkideek urtero batzar orokor batean parte hartzen dute. Bertan nork bere ahotsa du eta  erabakiak hartzeko aukera ere bai. Protestatu ordez, proposamenak egiten dira. Hori da, esaterako, kooperatiben betebeharretako bat.
Langileen inplikazioa lanarekin eta enpresarekin handiagoa al da?
Inplikazioa berezkoa dute eta ezin garrantzitsuagoa da bizi dugun garai korapilotsu honetan. Enpresa kapitalista batean ezarritako helburu batzuk ditu langileak eta horietara iritsi behar du. Kooperatibetan langileak berak ezartzen ditu helburuak eta badaki zer aldatu eta zer hobetu. Kooperatibek aukera ematen dute hausnarketa egin eta gauzak aldatzeko.
Langileak oro har inplikatzeko prest ikusten dituzu?
Egungo gizartean kosta egiten da funtzionarioen pentsamendua bazterrean uztea. ‘Besteek har ditzatela erabakiak’ esaldiarekin laburbiltzen den jarrera oso zabalduta dago. Kooperatibetan ere badaude horrelako pertsonak, ez pentsa libratzen garenik.      
Zortzi pertsonatik batek harremana du kooperatibekin, baina oraindik kooperatibekiko ezjakintasuna handia da. Zelan gaindi daiteke hori?
Informazio falta asko dago. Kooperatibak aipatzean langileak bazkideak diren enpresa du buruan jendeak, baina ez da horrela kasu guztietan. Kooperatiba mota asko daude: irakaskuntza, kontsumo, nekazaritza, etxebizitza eta finantza arlokoak, eta nork bere antolaketa du.
Krisiari hobeto erantzuten diote kooperatibek. Zergatik?
Bai, bi arrazoi garrantzitsu daude. Bata, egoera txarren aurrean denen artean erabakitzen delako zer egin, pertsona bakarraren esku utzi ordez erabakia. Horrelakoetan, denek estutzea erabaki ohi dute; malgutzea. Kooperatiba batzuk jardunaldia luzatu dute soldata mantenduz, beste batzuk soldata jaitsi dute kanporaketak ekidinez. Bigarren arrazoi bat bazkideen inplikazioa da. Garai oparoetan irabaziak banatu egiten direlako eta garai txarretan denek estutu behar dutelako. Enpresa kapitalistetan une txarretan langilea lanez zamatzen da lanpostua mantendu nahi badu, baina inor ere ez da beretaz gogoratzen une onetan.
Kooperatibak krisi garaian enplegua sortzera iritsi ei dira. Egia al da?
Gu enpresa gara eta krisi garaian sufritzen ari gara. Baina egia da, Elkar-Lanen datuen arabera, kooperatibak sortzeko kontsultek gora egin dute. Lanpostua arriskuan duten pertsona askok jo dute gugana aholku eske. Bi, hiru eta lau kideko taldeak dira. Beren enpresak lana izan arren, nagusiak lantegia ixteko erabakia hartuta, beraien kabuz aurrera egin dezaketela uste dute. Badira enpresa desberdinetan lan egiten duten lagunak ere, kaleratzeak ugaritzean, elkarrekin enpresa muntatzea erabakitzen dutenak. Horrelako kasuak asko ugaritu dira eta, ondorioz, krisi garaian kooperatiba piloa sortu da. Urtean 50 kooperatiba sortzetik urtean 100 sortzera pasa gara. Asko pozten gaitu horrek.
Zein egoeran daude Bilboaldeko kooperatibak?
Zerbitzuetako kooperatibak eta irakaskuntzakoak dira gehienak. Batez ere ugariak dira laguntza zerbitzua ematen duten kooperatibak. Aisiarako kooperatibak, esaterako, nahiko txarto ari dira pasatzen eta ikastetxe kontzertatuak estuago dabiltza laguntzak murriztu dizkietenik.
Zelan ikusten duzu etorkizuna?
Bizpahiru urte zail ditugu aurretik erabaki korapilotsuak hartzeko.
Zer egin behar dute pertsona ekintzaileek une honetan?
Gauzak oso ondo aztertu. Jendeak ideiak baditu, baina benetan ez daki zelan antolatu. Forma juridikoa baino gehiago eduki behar da pentsatuta. Ideia ondo garatuta duzunean errazagoa da geroko antolaketa.
Informazio ekonomikoa jasotzen ari gara uneoro. Baina ulertzen dugu esaten digutena?
Jendea nahiko galduta ikusten dut. Oparotasunetik gatoz eta oparotasunean edonola gastatu dugu dirua. Orain, beldurtu egin gaituzte komunikabideek eta jasotzen ditugun mezuak oso urrutikoak direla uste dugu. Kosta egiten zaigu lehentasunak ezartzea. Txip aldaketa ez dugu egin.
Egunerokoan zelan ikusten gaituzu mahatsorriak?
Supermerkatuan sarri begiratzen diot ondoko orgari eta barruan duena aztertzen dut. Behar-beharreko gauza gutxi ikusten ditut. Lehentasunak aldatu egin behar dira krisialdian eta ez dugu arazorik izan behar urarekin bazkaltzeko. Etxean gauzak horrela badira, enpresa munduan zaila da aurrera egitea.
Emazkiguzu aholku batzuk?
Zerrenda bat egin eta lehentasunak ezarri. Erabaki behar da: hau ezinbestekoa da eta hori ez. Gastuei zenbakiak jarriz gero, harritu egingo gara.

SEI GALDERA LABURRAK
Zelan daude kooperatibak? Egoera zailean, denok bezala
Zer da ekonomia? Nire motorra
Zer da egin behar dena? Lehentasunak ezarri
Zer da egin behar ez dena? Edalontzia erdi hutsik ikusi
Dirua izanez gero? Bidaiatu
Diruz larri ibiliz gero? Gastuak murriztu

Zabalbide kale barik gatxa izango litzake Begoña ulertzea. Izena lehenengo gerra karlistan desagertu ziren Zabalagoien eta Zabalabarren izeneko bi baserrirengatik etorri ei jaku.

Kale luzeenaren ezker-eskuman Begoñaren historiaren pasarte garrantzitsu asko sortu dira. Argazki honen eskumaldean 1877an eraiki eben Larrinaga espetxea ikusi daikegu. Bertan 1937ko gerran erreketeek eta falangistek 584 pertsona fusilatu ebezen. Apur bat beherago 1903an sortu zan Berrio-Otxoa ikastetxea dago. El Txami zeritzan ikastetxea ikaslez hustu zan 1970ean Marcelino Menendez y Pelayora aldatu ziranean.

Gaur egun erabat aldatuta dago ingurune hori. Ikusten dan ezponda bera gatxa da antzemoten bertatik. Halan da ze Miribillara urreratu ezkero, argazkia egin zan lekutik, alegia, zerbait irudika daikezue.

Euskararen Eguna dugu euskaldunok gure aberriaren altxorrik preziatuena, hau da, Euskara, goraipatzeko eguna. Hori dela eta, Kirikiño ikastolak, urtero lez, gure hizkuntza maitea sustatzeko zenbait ekitaldi antolatu zituen abenduaren 2ko jaialdiarekin hasi eta abenduaren 16ko bertso saioarekin bukatuz.

Jaialdi hori aurrera atera ahal izateko, astean zehar, ikasleok jarduera desberdinak burutu genituen, hala nola barikuan irakurri eta identifikaturik sentitzekotan, izenpetu genezakeen manifestua edo euskararen erabilera bultzatzeko eta ikastola osoak jantziko zituen gomets lehiaketa.

Guztiok espero genuen eguna heldu zenean, euskararen aldeko ekintzez ikasle zein irakasle orok gozatu genuen, maila bakoitzak aldez aurretik ezarritako denbora-pasa ezberdinak izan baikenituen aukeran. Egun honen baldintza bakarra euskaraz mintzatzea zen beraz, ez genuen zailtasunik izan talo, karaoke, poker eta mahai jokoen artean primeran pasatzeko. Gainera, ikasle gazteenak Potxin eta Patxin pailazoekin dibertitzeko aukera ere izan zuten.

Euskararen omenezko ikastolak antolatutako ekitaldiei amaiera emateko sekulako arrakasta lortu zuen bertso-saioa ospatu zen abenduaren 16an. Bertso-saio hau, azkeneko 20 urtetan urtero ospatu izan da primerako bertsolariekin. Aurtengo honetan Angel Mari Peñagarikano, Amets Arzallus, Unai Iturriaga eta Jon Maia izan genituen gurekin. Ikastolako irakasle ohia den Sebas Angoitia izan zuten gidari eta berak proposatutako gaiak aurrera atera zituzten ikusleen barre algarak zein txalo zaparradak lortuz.

Bertsolaritzaren maisu hauekin gozatu eta gero, ikusleek ekarritako janariarekin afari ederra dastatzeko aukera ere izan genuen saioa luzatuz. Afari horrek, urtero ikastolako ikasle eta irakasle zein ikasle eta irakasle ohi asko berriro batzeko aukera ezin hobea ematen digu gure arteko harremanak sendotuz.

Oro har, Kirikiñoko batxilergoko ikasleek, ikastolako ikasle guztientzako euskaraz eginiko aldizkari bat sortzeko nahia dugu. Horren bitartez, euskararen normalizazioa bultzatuaz gainera, gazteei ahotsa emateko bide paregabea dela uste dugu. Horregatik ikasleriaren laguntza ezinbestekoa izango dugu etorriko den 2012. urteko lehenengo asteetan ikastolan kaleratu ahal izateko.

Amaitzeko hona hemen Markel Larrazabal batxilergo bigarren mailako ikasleak egindako olerki ederra euskarari egina:

Entzuten dut
zuk irudikatutako itzala
gure lurran
islatutako argi apala,
bihotzean handi
ezpainetan xume
herriaren isla
maitatzeko hori
arima sendo eta ahul
galant eta xehe
zutik dirauen
jauregi txiro eder.

Gure nortasunaren eredu
euskara,
gure jatorriaren oinarri
euskara,
herritarron zuhaitz gogor
euskara,
euskara
euskaldunon izar.

Ikusten dut
zuk oihukatutako itxaropena
zure arnas leun sakona,
zure ahotsa,
sentitzen dut.

Ez dira, ez, Begoñako errepublika zaharreko erreferentzia asko geratzen. Gaur egun arte iraun duen horietako bat da kanposantua. Baina hori ere desagertze bidean dago hilobiak husten ari baitira. Jabe batzuk konforme ez, eta ahaleginak egingo dituztela iragarri dute bertan geratzeko. Ikusgai dago 6.000 metro kuadro zertarako erabiliko dituen udalak etorkizunean.

Bere ama eta amama Begoñako hilerrian lurperatuta daude, horregatik izan da betitik Jose Maria Etxebarriaren ilusioa bertan lurperatua izatea. Baina ez da posible izango, 2016an hilerria behin betiko itxiko baita. 2006an azken gorpua ehortzi eta hamar urtera, hileta-legeak ahalbidetzen duen bezala.

2006an jakin zuen Jose Mariak Bilboko Udalak hilerria ixteko zuen intentzioaren berri. Kanposantuko langile baten bitartez enteratu zen. “Ez duzue hemen luzaro iraungo, bota egingo zaituztete”, esan zion beharginak. Handik lau urtera, 2010eko abuztuan Bilbao Zerbitzuak erakundearen eskutitza jaso zuen etxean. Sutan jarri zuen eskutitz hark. “Hilobiaren kontzesio eskubireari uko eginez gero ordaina eskaintzen zidaten”, dio haserre. Etxebarriaren ustez, “eskubideei ezin zaie uko egin”. Bilbao Zerbitzuak erakundeak hainbat aukera eskaintzen zizkion eskutitzean, baina bere iritziz ez garbi azaldutakoak. “Oso anbiguoa da bertan esaten dena. Ez da posible horrelako zerbait idaztea. Eta zelan bidal daiteke horrelako eskutitz bat abuztuan jendea oporretan dagoenean?”

Egunero zabalik egotetik igandetan eta jaiegunetan zabalik egotera pasa zen Begoñako kanposantua. Botiloia egiten zuten gazte batzuk hilobietan kalteak sortzean hartu zen erabaki hori. Orduan, udalak “zenbait konponketa” egin zituen. Baina egun asko eta asko itxita eman arren, kanposantua ez da kalteetaz libratu. “Erabat utzita” dago, Etxebarriaren ustez, “hiltzen utzi dute”. Kapera eta osarioa, esaterako, oso hondatuta daude. Dena den, udalaren utzikeriak ez du zerikusirik hilobien jabe batzuen jarrerarekin. Oraindik orain, panteoia “atzo egina bezala” duenik bada. Are gehiago, lurreko hilobietan gerrako ume asko daude lurperatuta, 500 bat. Bilboren bonbaketan, 1957an, hildako umeak dira. Bada, “hilobi horietan loreak ipintzen ditu norbaitek gaur egun ere”.

Orain baino lehen ere izan dute Begoñako hilerriko hobien jabeek epemuga hurbil. Desjabetzeko zorian egon ziren. “Julia Madrazoren kontua izan zen. Baina hilerrian familia garrantzitsu asko daude eta horien presioari esker bertan behera geratu zen plana”.

Ikur baten galera
Mahatsorri ugari kezkatuta dago kanposantuaren desagerpenarekin. Besteak beste, Koldo Urrutikoetxea. “Begoñako erreferentzia historiko guztiak ezabatuz joan dira azken mende eta erdian bizimodu aldaketarekin batera, eta hainbat jauntxori esker: euskara, baserriak, nekazaritza, eskolak, udaletxea, plaza eta abar luzea. Kanposantua eta eliza dira geratzen diren Begoñako erreferentzia bakarrenetakoak eta uste dut erreferentzia historiko hori mantendu behar litzatekeela”. Urrutikoetxearen arabera hilerriaren lekuan udalak martxan jarriko duen proiektuak zenbait baldintza bete behar ditu. Esaterako, “ez hormigoirik ez eraikinik altxatzea, eta eremu osoa errespetatzea dagoen antzera. Txukuntzea eta egokitzea bertara sartu eta paseatu ahal izateko”. Espazio horrek etorkizunean kanposantua izan den erreferentzia historikoa ez du galdu behar Urrutikoetxearen iritziz. Eta erabat bateragarri irizten dio kanposantua mantentzeari paseoleku erabilpena ematearekin.

Balio eskultorikoa
Balio historikoaz gain, balio eskultorikoa duen hilerria da Begoñakoa. Bernabe Garamendi Zaldibar (Bilbo, 1833-1898) eskulturgileak lan eskerga egin zuen Bizkaian batik bat. Bere lan garrantzitsuen artean dago Abandoko San Bizente elizako erretaula nagusiko irudietako bat, San Bizenterena hain zuzen. Horregatik 6.000 kobrezko erreal jaso zituen. Lau urte beranduago, 1868an, gurutze bat zizelkatu zuen Begoñako hilerrirako. Dokumentuen arabera 600 erreal kobratu zituen. Garamendik hilerrietarako estatua asko landu zituen eta bere modeloak luzaroan errepikatu zituzten bere tailerreko oinordekoek.

Ezagunagoa da agian Quintin de Torre Berastegi (Bilbo, 1977-Espinosa de los Monteros, 1966) bera izan baitzen novecentismo vasco bezala ezagutu zen eskulturgileen taldeko kiderik ezagunena. Bere estilo zabaleko obraren barruan dago Begoñako hilerrirako egin zuen estatua multzoa.    

Etorkizunean zer?
Bateko eta besteko zurrumurruen arabera, hilerriaren lekuan supermerkatu bat, tabernak eta bolatokia eraikiko dituzte 2016tik aurrera. Baina horretarako udalak traba bat behintzat badu, aurreko jabeak ezarritako baldintza. Izatez, lursaila udalarena den arren, Casilda Iturrizar andrearen eskutik jaso zituen 6.000 metro kuadroak, herritarren gozamenerako izan behar zuten baldintzarekin. Ikusteko dago, udalak zein jokabide izango duen. Momentuz, Bilbao Zerbitzuak erakundeko gerente Oscar Garbisuk jakinarazi digunez, gune berde bezala kalifikatuta dago kanposantua eta udalak egun “ez du batere proiekturik bertan”. Bi arrazoi ematen ditu horretarako: “Egungo egoera ekonomikoa eta udalak martxan jarritako herstura plana”.

Bitartean, azken asteotan garbiketak burutzen jardun dute beharginek. Uralita eta fibrozementu plakak kendu dituzte hilerrian. Deigarria izan da langileek erabili duten uniformea. Goitik behera zuriz jantzita eta aurpegia babestuz maskarak dituztela ibili dira, auzotarren harridurarako. Garbisuk aitortu ez duen arren, amiantoarekin kontaktua izan dutela aipatu digute beharginekin harremana izan duten auzotarrek. Baina “hezetasuna dela-eta, arriskurik ez dute izan amiantoarekin”.

Ziurrenik, aurrerantzean, ohikoak izango dira hilobien hustuketa eta garbiketa lanak. Lan horiek doan egiteko proposamena egin die udalak hilobien jabeei, izan kontzesioa iraungita izan indarrean. Jose Maria Etxebarria ez da bere ama eta amamaren gorpuzkinak berehalakoan mugituko dituen horietakoa. “Hilerriaren hondatzeagatik edota asperduragatik joango dira batzuk. Baina beste batzuk eta nik borrokan egingo dugu apur bat. 2016ra arte hemen jarraituko dut. Azkenetakoa izango naiz alde egiten”. 

Aurten, azaroaren 19an, Begoñazpi Ikastolan Gazte Role Model sarien banaketa izan genduan. Dakizuenez, sari honeek enpresa eta solidaridade arloak saritzen dauz. Oraingoan, enpresa munduari jagokona Juan Luis Arregui enpresaburuari eta solidaridadeari jagokona Luis de Lezama abadeari emon deutsegu.

Juan Luis Arregui ekintzailea, urduria eta berrikuntzen zalea izateagaitik nabarmentzen dan enpresaburua dogu. Izatez, Mallabiakoa, Bilboko Ingeniaritza Goi Eskolako ingeniari teknikoa, Alemaniako Wandsdorfen Zenbakizko Kontrolean graduatua eta Frantziako Besançonen Mikromekanikako masterduna.
Gaztetarik ibili da gogo biziz eta ilusio handiz abian jarri dauan enpresa-proiektu bakoitzean, beti ere, filosofia berberarekin: egin beharrekoak modu desbardinean egitea. Pentsaera eta egiteko era hau izanik, Juan Luis Arregui azken hamarkadetan, Euskadiko enpresaburu  garrantzitsu bihurtu jaku, punta-puntako diran Gamesa, Iberdrola, Ence edota Foresta bezalako enpresak sortuz eta bertan parte hartuz. 1990etik hona, hain gogoko dauazan eta sustatzaile sutsua dan energia barriztagarrien inguruan dabil lanean. Gaur egun, administrazio-kontseiluko eta ENCE exekuzio-batzordeko presidente da. Azken enpresa hau zelulosa eta energia biomasarekin ekoiztegaitik da eredu. Aurten, Joxe Mari Korta saria jasotzeaz gain, Urteko Arabar be izendatu dabe. 
Bere ezaugarrietako bat hauxe da: ekin eta eraiki. Badaki zein dan bere lana. Gauzarik gatxena erraz eta naturaltasunez azaltzen dau. Lanari ekiteko grinagaitik, bere jarduera profesionalagaitik eta bere enpresa-ibilbide bikainagaitik, emon deutsogu Gazte Role Model saria.

Uztartzaile bikaina
Bestalde, On Luis de Lezama dogu, lan ezbardinetan dabilen abadea; ondo baino hobeto uztartzen dauz elizako zein ostalaritza edota kazetaritza lanak, guztietan emaitza bikainak lortuz.
Amurrion jaioa, 1962an egin zan abade. 1972an erlijio-irratsaiorik onenagaitik Ondas saria irabazi eban. 1974an, aterpetxe bateko gazteakaz, bizibide eta ogibide dauan Alabarderoaren taberna sortu eban. Urte batzuk geroago, Suitzako Laussaneko Ostalaritza Eskolan graduatu zanetik, irakaslan eta enpresa jardueran dabil Madril, Sevilla, Marbella, San Pedro de Alcantara, Washington, Seattle, Zaragoza eta Kordobara hedatu dan ostalaritza-talde bat be sortuz. Leku horreetan guztietan 600 gazte inguruk lan egiten dabe eta Ostalaritza Goi Eskolan 300 gaztek baino gehiagok atara dabe unibertsitate titulua.
Hainbat izan dira jaso dauazan sariak, besteak beste, 1998an Euskal Herritar Unibertsala saria, Espainiako Turismoko Urrezko Domina eta Frantziako Meritu Zibilaren Ordena.
Etika eta giza-printzipioak aldarrikatu, pobrezia, marjinazio eta analfabetismoari aurre egin eta hainbat gazteri ilusio eta itxaropena emoteagaitik irabazi dau, ba Gazte Role Model saria.

Ikasleen aurrean
Saria jaso ondoren Batxilergoko ikasleakaz lan-jarduera izateko konpromisoa hartu eben. Hori dala eta, abenduaren 19an Juan Luis Arregui geugaz izan genduan. Lan saioan, Juan Luisek gazteek egin eutsiezan bizitza eta lan ibilbideari buruzko hainbat galderari erantzuteko aukera izan eban. Bereziki berari ondo joan jakozan hiru balore nabarmendu ebazan: eskuzabaltasuna, leialtasuna eta ahalegina/ konpromisoa. Era berean, aholkua be emon eutsen gure gazteei: “Egiten dozuena, gogo biziz egizue”.
Ikastola batek, euskaldun enpresa gizona, aintzat hartzea oso garrantzitsua izan dala beretzat jakinarazi euskun. Amaitzeko eta esker ona jasoz taldeko argazkia atara genduan.
Aurtengoa egin dogu baina datorren urtean, Luis de Lezamaren ordua izango da, opor ostean bertan izango dogu bere testigantza eta bizipenak emoteko eta.

Apaizentzat mundu mailan egon den kartzela bakarra izan zen Zamorakoa, Estatu espainolaren eta Vatikanoaren arteko konkordatuaren ondorioz sortua. 1968 eta 1976 bitartean 40tik gora apaiz euskaldun pasa ziren bertatik. Tartean, Josu Naberan eta Martin Orbe mahatsorriak. Durangoko Azokan, ‘Zamorako apaiz-kartzela’ (Txalaparta) izenburupean Angel Zelaietak eta Edorta Jimenezek koordinatutako liburu “polifonikoa” eman zen ezagutzera. Orduko eliza frankistaren errepresioa eta, batik bat, orduko apaiz euskaldun askoren justizia eta askatasun konpromisoa azaleratzen ditu liburuak.

Aniztasun handia zegoen Zamorako apaiz-kartzelako presoen artean. Hilabeteko zigorra zutenak, 20 hilekoak eta kondena luzekoak, denak elkarrekin zituzten. Galiziarrak, kataluniarrak, asturiarrak… eta euskaldunak ere baziren tartean. Martin Orbe 1969an eraman zuten bertara Mikel Etxebarria etakideari ihes egiten laguntzeagatik. Hori baino lehen, Basauriko kartzelan 15 egun eman zituen, horietatik 9 inkomunikatuta. Torturatu egin zuten. Zamorako kartzelako egonaldia baino “gogorragoa izan zen tortura bera”, diosku. Eta batik bat Zirarda Bilboko gotzainaren jokaera, “ez zuen nire testigantza sinetsi”. Martinek tortura aztarnak oraindik ikusgai zituela erakutsi nahi izan zizkion gotzainari, eta honek “cómo no le voy a creer a un sacerdote mío”, erantzun zion. Aurrerago Zirardak berak idatzitako memorietan aitortu zuen: “Sabíamos que había tortura, pero no había pruebas”. Horixe da oraindik orain Martinen minik handiena.
“Berehala” heldu ziren Zamorara beste bost euskal apaiz preso, ‘Los bostak’ esaten zieten. Martinentzat “arnasbidea” izan zen Josu Naberan, Nikola Telleria, Xabier Amuriza, Alberto Gabikagogeaskoa eta Julen Kaltzada ondoan izatea. “Pentsaeran hurbilago nengoen beraiekin nirekin atxilotu zituztenekin baino, apaiz lagunak ziren arren, ez genuen hainbeste konfiantzarik”.
1968ko azaroan beste apaiz batzuekin batera Derioko seminarioan itxialdia egitetik zetozen ‘Los bostak’. Baina estatuaren errepresioa asko gogortu zuen salbuespen egoerak eta “zer edo zer konbentzigarriagoa” egitea erabaki zuten. 1969ko maiatzaren 30ean ekin zioten “borondatezko” gose grebari bost apaizek Bilboko gotzaitegiaren lokaletan. Josu Naberanek gogoan du orduan argitaratu zuten dokumentu “gogorra”: “Estatuari terrorista zela esaten genion”. Paris eta BBC irratietan oihartzuna lortu zuen beraien ekintzak. Bizpahiru egunera Bilboko gotzainak epailearen esku lokaleko giltzak uztean atera zituzten. “Rebelión militar akusaziopean” ateak itxita epaitu zituzten. Zigor luzeak ezarri zizkieten. Josuri, esaterako, 12 urte eta egun bateko kartzela-zigorra “por mala conducta social”.

Kohesio handia
Angel Zelaietak, liburuaren koordinatzaileak, eskatu zion Martin Orberi Zamorako kartzelako deskribapena egiteko. Kronika hutsa baino “liburu polifonikoa” egitea zenez helburua, Martinek bere esperientzia kontatu ordez, “taldearen bizipenak, borroka eta elkartasuna” islatu nahi izan ditu. “Izan genituen arazoak ere bai”. Eta ahalegin horretan erraz atzematen da kondena luzea zuten apaiz euskaldunen arteko “kohesio handia”. Kohesioaren adierazle ziren egunero eman eta jasotzen zituzten euskara klaseak, urte betera prestatu zuten ihesa, bi urtera burutu zuten motina eta ostean hasi zuten gose greba.
Astotxoaren abestia erabiltzen zuten sintoniatzat euskara klaseei hasiera emateko. Xabier Amurizak egiten zuen gehienetan irakasle lana. Eta egin zuten, bai, lan ugari: atzizkiei buruzko lana, aurrizkien proposamena, itzulpenak… Denen artean, bada Martinek ondo gogoratzen duen bat, Guillermo Tell tiene los ojos tristes liburuaren itzulpena. “Kapitulu bana hartu genuen eta, itzulpena aberasteko, euskararen baliabide propioak erabili genituen”.

Eskulana eta gerralana
“Presoen obligazioa ihes egitea da”, dio barre artean Josu Naberanek. Bera zen “eskulanetan ingeniari nagusi”, nahiz denek parte hartu ihesaldi ahaleginean. 1971n hasi ziren tunela eraikitzen ahal izan zuten moduan: lanabes eskasekin, eskuekin zein haginekin. “Ez genuen uste posible zenik, baina astiro-astiro metrotan aurrera egin genuen”. Batzuk lan fisikoa egiten zuten bitartean, beste batzuk lan psikologikoa egiten zuten “funtzionarioak distraitzen”. Zergatia ziur ez dakiten arren, distraitze zereginetan huts egiten zutela pentsatzen du Martinek 40 urteren ondoren: “Funtzionarioek zerbait susmatu zuten”.
Zamorako apaiz euskaldunek beren apaiz pribilegioa ukatuz, gainerako preso politikoekin egon nahi zuten. Espainiar Elizak euren eskariei entzungor egiten ziela ikusirik, burulanak eta eskulanak albo batera uztea eta gerralanari ekitea erabaki zuten. Motina burutu zuten 1973ko azaroan. Jon Etxabe hasi zen eskura topatzen zuen oro apurtzen eta birrintzen. “Wakie talkie bidez komunikatuz”, atzetik jarraitu zioten besteek. Koltxoiei su eman zieten, komunak apurtu zituzten eta kristalak txikitu. Josu Naberanek, aurretiaz, objektu sinboliko guztiak apartatu zituen kaperatik. Motinak kanpoan oihartzuna izan zezan kazetariekin kontaktuan jarrita zeuden eta kartzela kanpoaldetik grabatutako irudiekin “lortu genuen solidaritatea zabaltzea”. 

“Kapitulutxo bat”
Neguan hotza eta udan beroa zen Zamorako kartzela probintzialeko pabiloi hura. “Ez zegoen baldintzarik kondena luzeak pasatzeko”. Ziega konpartitu beharra zegoen bakardaderako unerik gabe. Martinek bere ziega-kideak “kategoriako gizon” bezala oroitzen ditu barre egiten duen bitartean. Baina berehala iluntzen zaio aurpegia: “Astean behin dutxatzen ginen, komunetan ez zegoen aterik, ez genuen liburutegirik ez kirola egiteko espaziorik, baina hori bai, patio erdian kartzela nagusiko tximinia genuen ke beltza botatzen”.
Zamorako kartzelan pasatakoa, gure historiaren “kapitulutxo bat” dela aitortzen du Martinek. “Une egokian irten da liburua urte haietako errelatoa egin behar dela baitio jendeak hitzetik hortzera”. Eliza ofizialaz gain, beste eliza bat bazegoela erakusten du, “zapaldu eta oprimituekin zegoena eta zoritxarrez, orain, indartsu ez dena”. Meritu horixe aitortzen dio Josuk ere, “Eliza barruko kontraesanak islatzekoa”, alegia.
Protagonisten kontakizunekin batera, apaizen ekintzek izandako oihartzuna aztertzen duten iritzi eta erreflexioekin osatzen da liburua. Horrela lortzen du “polifonikoa” izatea. Angel Zelaieta arduratu da “egunez egun askoren artean” egindako lana koordinatzeaz. Zamorako kartzelaren berri ez duten gazteentzat jotzen du interesgarri liburua eta baita “edadetxoa dutenentzat ere”. “Orduko kleroak eragina zuen jendartean eta pertsona horiek izan dezakete irakurtzeko gogotxoa”.
Baina, “traba” eta “hutsune” bana ere aitortzen dizkio liburuari Angelek. Batetik, gehiengoa euskaraz idatzita egonik “arazoa izan daiteke euskara gutxi dakitenentzat”. Bestetik, liburua idatzi dutenen artean, gutxiengoa dira gaur egun apaiz, eta horrek zera esan nahi du: “Liburuak ez diola erantzuten ordutik gaurdaino ‘zer gertatu da Elizarekin?’ edota ‘zer gertatu da sinesmenarekin?’ galderei”. Horiei, agian, beste liburu batean erantzungo diete.

Gaztediren agendan gorriz markatutako egun asko ditu 2011. urteak. Ekimenez beteriko urtea izan da hau, eta ez da gutxiagorako, izan ere, 60 urte bete ditu dantza talde mahatsorriak. Urtarrilean hasi ziren ospakizunekin, eta azaroaren 13an eman zioten bukaera Arriagan aurkeztutako ikusgarriarekin. Eusko ederti. Belaunaldiz belaunaldi izenburupean, Gaztedi dantzari taldetik pasatako belaunaldi guztiek ordu eta erdiko emanaldia eskaini zuten.

Arriaga antzokia betetzeko adina jarraitzaile ditu Gaztedik. Azaroan nabarmen geratu zen dantza talde mahatsorriak jendea erakartzen duela, are gehiago, Arriaga bezalako antzoki batean dantzatzen badu. Belaunaldiz belaunaldi jaialdia ez da berria, dantza taldearen historian lehenagotik ere egin izan da. Tradizioan oinarrituriko taldea izaki, 60. urteurreneko ospakizunetan ere ez dituzte ohiturak bazterrean utzi nahi izan, eta ikuskizun horri heldu diote. Gaztediko kide diren eta izan diren musikariak eta dantzariak bildu ziren Arriagan. Ekitaldi hunkigarria prestatu zuten bilbotar dantzazaleentzat.
Ikuskizunaren aurkezpenean horrela mintzatu ziren Gaztedikoak: “Arriaga antzokia goraino bete nahi dugu gure mezua zabaltzeko, gure historia eta istorioak modu berezian kontatzeko”. Nahia errealitate bihurtu zen, eta hamaika lagunen begiradapean kontatu zuten dantzari taldearen historia. Belaunaldi bakoitzak bere zatitxoak prestatu zituen. Batzuek kantatzea nahiago izan zuten, eta koplak eskaini zizkioten Gaztedi dantzari taldeari. Beste batzuek, berriz, koreografia berriak taularatu zituzten. Antzerkia egiten ausartu zen talderik ere izan zen. Dena den, betiko dantzak izan ziren protagonistak azaroaren 13ko arratsaldean.

Historia oparoa
Arriagako ekitaldian Gaztedi dantzari taldearen historia laburbildu nahi izan zuten. Horretarako, belaunaldietan banatu zuten ikusgarria. Joseba Arrieta Txertudik eman zion hasiera ekitaldiari, aurkezpen hitzekin. “Nahiz eta momentu txarretan sortua, gaur, oraindik, hemen irmo gaude; hirurogei urte igarota urak bere bidean”, esan zuen. Eskerrak eman zizkien belaunaldiz belaunaldi taldea osatu duten guztiei, eta dantzaren garrantzia ere azpimarratu zuen: “Horrelako ekintzekaz Herria egiten da”.
Hasierako garaiak gogoan izan zituzten, baita borrokan murgildutako 70. hamarkada ere. Jazarpeneko egoeratik, nolabaiteko askatasunera igaro, eta 1978. urteko lehenbiziko Euskal Herriko Dantzari Eguna gogoan izan zuten. Larraindantza dantza nazional gisa aitortu zuten hurrengo eguneko egunkariek. 90. hamarkadan inauterietako dantzak izan ziren taldeko mugarriak, eta, horregatik, Luzaideko eta Zuberoako inauteriak plazaratu zituzten, 90ean eta 94an Santutxun egin zuten moduan.
Txalo zaparradak aditu zitezkeen Arriagan, baina sorpresa Badator Marijaia kantua aditzearekin etorri zen. Ikusleen artetik 2001eko pregoia irakurri zuen Aitziber Irurtiak, Bilboko Aste Nagusiari hasiera eman ziotenekoa gogoratuz. Horren ostean, Badator Marijaia kantuarekin polka dantzatu zuten eszenatokian, eta konpartsa guztien elastikoak eskegi zituzten. Bertaratutakoek txaloekin jarraitu zuten 1997an sortutako kantu famatuaren erritmoa.
Bukaeran, lokal aldaketa eszenifikatu zuten, Arriaga guztiz biluztu eta eszenatoki berria sortuz. Eskuz esku pasatako materialek ere lokal aldaketa bizi izan zuten. 2004. urtean utzi zuen Gaztedik ordura arte erabilitako lokala, baita Sorgintxulok ere. Lokal berri batekin, orain arteko ibilbideari jarraitu zion talde mahatsorriak. Lehenbizi agurra dantzatu zuten, lokal zaharrari omenaldia egin asmoz, eta ondoren Etorkizuna eraikitzen eta Karmelotik-Santutxura koreografiak dantzatu zituzten.
Bestelako omenaldirik ere izan zen Arriagan. Ikusgarriaren amaieran belaunaldi zaharreneko kideei oroigarri bana eman zieten. Txema Gaztediko txistulariari ere omenalditxoa egin zioten, aurten zendu baitzen, eta berarekin batera gogoan izan zituzten hil diren kide guztiak.

Urte osoko egitaraua
Urtarrilean hasi ziren urteurreneko ekitaldiak. Musikariek eman zioten hasiera ospakizunari, eta Santutxuko kaleetan kalejira egin zuten, haien doinuak lau haizetara zabalduz. Otsailean ‘master classak’ heldu ziren. Musika eta dantzari lotutako sei ikastaro labur eskaini zituen Gaztedik. Ibon Koteron, Kepa Junkera, Jose Mari Aguirre eta Sabin Bikandi musikariek parte hartu zuten apirilera bitarte luzatu ziren ikastaroetan. Dantzaren alorrean, berriz, Natxo Montero, Jon Maya, Patxi Laborda eta Kepa Artetxek zuzendu zituzten ‘master classak’. Begoñako udaltegian izan ziren guztiak.
Dantza taldeetan ezinbesteko osagai izan ohi dira haurrak, izan ere, etorkizuna ziurtatzeko aukera ematen dute. Gaztedik ere hainbat gaztetxo prestatzen ditu nagusi direnean dantzari trebe izan daitezen. Taldeko kide diren heinean, 60. urteurrenean ere protagonista izan ziren apirilaren 9an eskaini zuten ikusgarrian. Mirentriska eta kutxa magikoa ekitaldia Berrio-Otxoa ikastetxeko frontoian gorpuztu zuten. Apirilean ere, Korrikaren lekukoa eraman zuten dantzariek Santutxun.
Maiatzean, herri ikastaroak antolatu zituen Gaztedik, plazako dantzak erakusteko. Karmelo plazan egindako erromerian trebatu ziren ikastaroko parte hartzaileak. Eguraldi onarekin, Bilboko Kalealdia heldu zen. Ekimen horri hasiera eman zion Gaztedik Alde Zaharreko kaleetan egin zuen erakustaldi folklorikoarekin. Santutxuko jaiak ere iritsi ziren, eta pregoia irakurtzeko ardura dantza taldearen esku egon zen.
Udazkenean kalejira egin zuten Gaztediko musikariek Santutxuko kaleetan. Txistu kontzertua ere antolatu zuten urriaren 7an San Francisquito elizan. Gaztediko txistulariekin batera izan ziren Santutxuko txistulariak, Bizkaiko txistulariak eta Bilboko udal txistu banda ere. Biharamunean mendi irteera egin zuten, eta ospakizuna borobiltzeko, bazkaria prestatu zuten Arriagako ekitaldiaren ostean, belaunaldi guziak mahai inguruan biltzeko asmoz.

 

 

Urtarrilean 20 urte beteko ditu Tas-Tas irrati libreak. Ibilbide luze horren erdia egin du Iñigo Muñoz barakaldarrak bertan lanean. Orain, itsasontziaren lema darama Prim kalean kokatuta dauden estudioetatik. Informatikaria ikasketaz, kazetaria ogibidez. Berarekin geratu gara Tas-Tas irratiari buruz hitz egiteko.

Zer da Tas-Tas?
Bilbo Handirako emititzen duen irrati librea da. Eragileei begira, beraiek egiten dituzten ekimenen bozgorailu xume bat izatea da gure helburu nagusia.
Diala irrati emisoraz beteta dago. Zergatik entzun Tas-Tas?
Gurea irrati ezberdina da. Ez dut uste beste inon okupazio mugimenduaren inguruko saioak, emakumeek emakumeentzat egindako saioak zein rap taldeen inguruko saioak entzun daitezkeenik. Beste irrati batzuek eskaintzen ez duten hori ematen diegu entzuleei.
Tas-Tas irratiak 20 urte beteko ditu urtarrilean.
Bai, badira batzuk. Oraindik datarik itxi ez badugu ere, saio berezi bat prestatuko dugu 20 urte hauetako ibilbidea errepasatzeko. Dena den, nik hamar urte baino ez daramatzat hemen lanean.
Guzti hori bazkideen laguntzari esker…
Egun 200 bat bazkide ditugu eta beraien babesa ezinbestekoa da. Beraiek dira gure diru iturri nagusia. Horrelako proiektu bat aurrera eramateko nahi eta nahi ez dirua behar da. Duela urte asko, ni sartu baino lehenago, Patastas izeneko patata frijituak saltzeko gurdi bat zuten. Satorrak konpartsaren Aste Nagusiko txosnan txandak egiten hasi ginen eta egun Zaratas izeneko txosna propioa daukagu. Dirua biltzeko beste bide bat da.
Publizitatea ere tartekatzen duzue noizean behin.
Baina gutxi eta alternatiboa. Sentsibilizazio kanpainak egiten ditugu, Gobernuz Kanpoko Erakundeekin lan egiten dugu, komertzio txikien publizitatea… Bazkideak diru iturri nagusia izateak independentzia, aniztasuna eta egonkortasuna ematen dizkigu.
Eusko Jaurlaritzak irratietarako 35 lizentziaren banaketa deialdia egin du. Tas-Tas aurkeztekoa da, baina ez dago batere konforme lehiaketako baldintzekin.
Lehiaketa hori arautzen duen dekretua irrati komertzialen mesedetan eginda dago. Eusko Jaurlaritzaren dekretua Madrilekoarenaren (Espainia) kopia da. Irrati libreentzako murrizketak batzen dira bietan, adibidez, KB 1eko indarrarekin emititzeko baimena baino ez ematea. Indar horrekin Santutxu osora ere ez ginateke iritsiko. Lizentzia horiek banatzerako orduan gainera ez da euskara kontuan hartuko. Galtzen azkena esperantza izan ohi dela esaten bada ere, ez daukat itxaropen handiegirik.
Askok lizentzia hau eskuratzekotan irrati libre izateari utziko zeniekela esan dute.
Bakoitzak bere iritzia du, baina nik uste dut garrantzitsuagoa dela gure berdintasunak lantzea, uneoro desberdintasunei begira egotea baino. Nik ez dut uste irrati librea izateak lizentziarik gabe emititzea esan nahi duenik. Besteak beste, irrati komertzial askok lizentziarik gabe emititzen dutelako. Bilbon emititzen diren irrati gehienek ez daukate lizentziarik eta horrek ez ditu irrati libre egiten. Ez dut uste bi gauzak kontrajarriak direnik.
Lehen lizentziak banatzerako orduan euskara aipatu duzu. Zein presentzia du euskarak Tas-Tasen?
Behar lukeena baino txikiagoa. Programazioaren heren bat inguru baino ez da euskaraz. Saio asko beste irrati batzuekin elkarlanean egiten ditugu. Arrosa irrati sareko kide gara eta horrek beste irrati batzuekin ditugun harremanak hobetzeko aukera eman digu. Halere kontuan izan behar dugu programa hauen elkartrukeak muga batzuk dituela maila lokalean egiten baitugu lan.
Orain lanerako erabiltzen baduzu ere, euskaldun berria zara. Zerk eraman zintuen euskara ikastera?
Nik A ereduan ikasi nuen eta konturatu nintzen euskararik ikasi ezean Euskal Herrian bizi nintzenez, herri honen zati bat galtzen ari nintzela. Gogoan dut nire lehenengo elkarrizketa ‘Leihotikan’ taldeari egin niola. Haiek euskaldunak izan arren ni ikasten ari nintzenez ez nintzen ausartu euskara erabiltzera eta gazteleraz elkarrizketatu nituen. Irratiak euskara hobetzen lagundu dit.
Nola iritsi zinen Gurutzetatik (Barakaldo) Bilboko Tas-Tas irratira?
Musika saio bat egiteko gogoa nuen. Auzokide batzuk Tas-Tas irratian ari ziren lanean. Ni musikazalea naiz eta irrati libreen entzulea. Pentsatu nuen musika saioaz gain konpromisoak hartzeko momentua zela. Militantzia garatzeko unea zela. Batzuetan ez duzu kontuan hartzen zenbateraino aldatuko dizun bizitza erabaki batek.
Zer eman dizu Tas-Tas irratiak?
Jende interesgarri asko ezagutzeko aukera eman dit hamar urte hauetan. Orain zaharragoa naiz. Pertsona moduan hazteko baliagarria izan da. Elkarrizketa eta une hunkigarriak bizitzeko aukera eman dit. Orain gogoan daukat Santutxuko lagun bati eginiko elkarrizketa. Juan Manuel Totorika elkarrizketatu nuen bere semearen espetxeratzeari buruz. Beti gogoratzen dudan elkarrizketetako bat da. Amaia Urizarren amari egin nion elkarrizketa ere gogoan dut. Duintasun osoz kontatu zuen alabak bizi izandako guztia. Neska mexikar batek ere atxiloaldi masibo bateko transladoan nola bortxatu zuten kontatu zuen. Naturaltasun osoz aritu zen. Egunero entzuten ez diren kontuak dira eta emozionatu egiten zaituzte.
Momentu zailak ere izango zenituzten?
Kar, kar, kar. Duela urte batzuk hogei bat minutuko elkarrizketa bat programatu genuen saio baterako. Nire lankideak baina, elkarrizketak egiterakoan zaindu behar den urrezko araua hautsi zuen: bai edo ez hitzekin erantzun daitezkeen galderak egitea. Hogei minutuko elkarrizketa minutu batekoa bihurtu zen eta gainontzeko 19 minutuak inprobisatu egin behar izan genituen.
Asko inprobisatzen da irratian?
Batzutan. Ni baina, ahalik eta gutxien inprobisatzen saiatzen naiz. Besteak beste gaizki egiten dudalako. Irratiak sekretu asko ditu, baina nagusiena gauzak aldez aurretik prestatzea da, bertsolaria ez bazara behintzat.
Eta zer eman diozu zuk irratiari?
Webgune berria eta ahots berri bat. Galdera hau beste batzuk erantzun beharko lukete.
Tas-Tas 97.0 FMn ez ezik, sarean ere aurkitu dezakegu.
Bai, Tas-Tasen webgunean (tas-tas.org) hainbat eduki aurki daitezke. Bertan eskegitzen ditugu audioak besteak beste. Twitter (@TTirratia) eta Facebook kontuak ere baditugu.
Internetek entzuleen eremu geografikoa zabaltzeko balio izan dizue?
Bai. Igartzen da. Noizean behin epostak jasotzen ditugu lehen jasotzen ez genituen lekuetatik. Hego Ameriketatik ere jaso izan dugu baten bat.
Etorkizunerako erronkaren bat?
Momentuz hemen jarraitzea gustatuko litzaidake. Magazine lokala hobetzea, kolaboratzaile gehiago izatea ere erronka bat litzateke. Unean-unean entzuleak zerk erakarriko dituen jakin behar duzu. Zein izan daitekeen jendearengana heltzeko tresnarik egokiena.

GALDERA LABURRAK
Beldurrik handiena? Irratia desagertzea
Tas-Tas ez den beste hedabide bat? Argia.com-eko ‘Beranduegi’
Prentsa idatzia, irratia ala telebista? Bakoitzak ditu bere abantailak
Kazetarien bekatu bat? Kopiatu eta itsastea
Nola ikusten duzu irrati libreen etorkizuna? Itsaropentsu
Eta kazetaritzarena orokorrean? Ilun

Egunotan, Bilboko Udalaren esku, Juan Eustakio Delmas protagonista daukaten liburu garrantzitsu bi argitaratu dira. Zoritxarrez, liburu horietan Bilbo baino ez da ageri. Baina Delmasek asko idatzi zuen, baita albo-herrien eta Bizkaia osoaren gainean ere. Eta Begoñan bizi izan zen: Campo Volantinera aldatu zen lehenengo burgesa izan zen Delmas. Karlistadan galdu zen etxe hartan gorde zuen altxorra.

Azken asteotan, Seve Callejaren ardurapean eta Bilboko Udalaren eskutik, liburu berri bi plazaratu dira Juan Eustakio Delmas inprimatzailearen inguruan. Lehenengoak, Viaje por el Bilbao de antaño, XIX. mendean Delmasek –eta Francisco Hormaetxek– egindako Bilboren deskripzio zabalak batzen ditu. Bigarrena, ostera, Seve Callejak ehundu duen biografia da: El impresor Juan E. Delmas, un sueño incendiado.
Delmas Bilbon jaio zen 1820an, aita italiarra eta ama gaztelarra zituela. Aitak kafetegia eduki zuen arren, bene-benetako ogibidea inprenta zuen. Semeak segida eman zion behar horri, kazetari, editore, historia ikertzaile eta grabatugile ere jardun zuen arren. Hamaikatxo lan argitaratu zuen Bilboko, Bizkaiko eta, oro har, Euskal Herriko kontuen gainean. Egunkarien artean, bere lanik kuttunena ‘Irurac Bat’ kazeta liberal foruzalea izan zen.

Delmas Begoñan
Bilbotarra izanagatik, Delmasek bazeukan zer ikusirik Begoñarekin, eta ez edozelakoa. Bera izan zen Campo Volantin aldean jauregia eraikiarazi zuen lehenengo burgesa, XIX. mendearen erdialdean. Orduan leku bakartia zen hura, Salbetik hur, ortu, estrata, solo eta zuhaiztien artean.
Ez dago esan beharrik alderdi hura Begoña zela. Bilbo Zingirakalen (Sendejan) amaitzen zen. Handik aurrerakoa, Begoña zen (1870an Bilbok alderdi hori bereganatu zuen arte): Quintana jauregia, Kristoren ermita, San Agustin komentua (egun Bilboko udaletxea dagoen orubea), Campo Volantin osoa Salberaino… Bide batez: Campo Volantin baino lehen, inguru guzti horri Begoñako Ibarra auzoa esaten zioten agirietan (barrio de Ibarra, en Begoña). Hortik Euskaltzaindiak proposatu duen Begoñaibarra izena.

Etxea eta altxorra erre
Askotan gertatzen zaie aitzindariei garesti ordaintzen dutela euren ausardia. Delmastarrek behar baino arinago altxarazi zuten etxea. Jauregi dotorea zen, garaiko burgesen gustukoa, itxura frantseseko txaleta, pisu bikoa, inguruan lorategiak, zuhaitzak eta zelaiak zituela, dena ondo hesituta.
Baina bigarren karlistada biztu eta gero eta indar gehiago hartu zuen, harik eta matxinatuek Bilbo setiatu zuten arte. Delmasen zoritxarrerako, setio lerroa bere etxean bertan hasten zen: karlistak Deustuko azken etxeetan zeuden (gaur egun Deustuko Unibertsitatea dagoen aldetik Salbera: Kaba, Arkotxa, Casamonte…). Delmasen etxea, ostera, liberalen lehenengo defentsa gunea zen. Eta, jakina, larrutik ordaindu zuen.
1874ko martxoaren 14ko gauean gertatu zen. Karlistek eraso jo eta jauregia defendatzen zuen guarnizio liberala garaitu zuten. Etxeari su eman eta oso-osorik erre zen txalet eder hura. Delmasek Bilbotik –hiriburuaren defentsan lagundu zuen– ikusi zituen bere etxeko suak eragindako garrak: “Nunca olvidaré la fecha cuando ví que se levantaban hacia cierto sitio donde jamás volvía los ojos sin temblar; comprendí que le había llegado el turno de arder a mi quinta”.
Juan Eustakio Delmasentzat kolpe latza izan zen. Hala aitortu zuen urte batzuk geroago, gerra amaitu eta gero, Valdespina buruzagi karlistari bidali zion gutunean. Gehiegikeria izan zelakoan zegoen, etxeari su eman ziotela horretarako arrazoi barik. Karlistek eman zuten partean, ostera, gatazka gogorren ondorioa izan zela jakinarazi zuten.
Edozelan be, asko izan ziren Bilbo inguruan (Begoñan, Deustuan, Abandon) eta Bilbon bertan karlistadetan erre edo galdu ziren baserri, etxe eta jauregiak. Delmastarrenak, ostera, bazeukan berezitasunik: etxearekin batera Delmasek urte askotan han eta hemen batutako agiri zaharren kopia piloa galdu ei zen. Bere bizitzako lana ei zen, Bizkaiko historiaren gaineko hamaika agiri zahar, bere eskutik egindako oharrez jantzita. Denetara 30en bat eskuizkribu ei zeuzkan, noiz zuzendu eta argitaratu zain.

Otxarkoagan ‘txabolistei’ etxea emon jakien, baina txabolismoa ez zan orduan amaitu. Luze iraun eban Otxarkoagan eta, batez be, Txurdinagan. Baserrien lurrak desjabetu arren, baserri-etxe asko ez ziran bota. Eraisteko ziranak hondeamakinak bota arteko tartea aprobetxatu eben ijito familia batzuk okupatzeko. Txabolak eraiki ebezen eta hainbat zubipe bere hartu ebezen bizitokitzat. Garai hartako bizitza eta harremana ez zan samurra ijito eta ez ijitoen artean.

1979ko abenduan gertatutako istiluak gogorrak izan ziran. Gaur egun Txurdinagako kiroldegi eremuaren barruan dagozan errepide nagusiaren zubipean hainbat ijito familia bizi ziran beren animaliekaz eta gurdiekaz. Inguruko biztanle askok haiei leporatzen eutsien inguruko taberna eta dendetan izandako lapurretak eta iskanbilak, baita bere, eskolara eta institutura bidean zihoazen gazteei egindako lapurretak eta mehatxuak. Ijitoek, antza danez, zerikusia ez zuten bortxaketa baten ondoren, hainbat auzokide zubipera joan ziran azalpen eske asanblada bat egin ostean. Haietako batzuk gurdiak eta han zegozan puskak erretzen hasi ziran. Ordainetan tiroak jaso ebezen. Bi auzokide zauritu ziran. Zorionez, gaur egunean, bi komunitateen arteko elkarbizitzak ez deko zerikusirik ordukoaz.

 

 

Sabino Arana Fundazioak Mahatserrian batu ditu bere alor guztiak, hau da, bulegoak, Hermes aldizkaria, hitzaldi-aretoak eta abar, Mandobide kalean daude, funikularraren alboan. Orain arte Artean egon diren euskal nazionalismoaren museoa eta agiritegia ere, eraikin horretara datoz eta GOAZ Museum izenarekin, laster zabalduko dute. 30.000 argazki, bandera eta jantzi historikoak, kartelak eta pegatinak, artelanak, idazki baliotsuak, 38.000 liburu, Sabino Arana Fundazioaren fondoen neurria ikaragarria da. GOAZ museoa noizko egongo den prest jakiteko, eta Fundazioari buruz hitz egiteko, Irune Zuluaga bertako zuzendariarekin batu gara.

Zein fasetan dago GOAZ Museum sortzeko prozesua?
Apiril-maiatz inguruan, Arteatik gauzak ekartzen hasi ginen. Orain, obra egiten gabiltza, arotzak, elektrikariak eta abar dabiltza lanean eta, bestetik, gu plan museologikoa eta museografikoa egiten gabiltza, beharrezko baldintza guztiak betetzeko. 2012an, uda ostean museoa zabaltzeko asmoa daukagu, lehenengo erakusketa iraunkorra jarriko dugu. Orain abenduan aldi baterako erakusketen gunea zabalduko dugu bakarrik, eta Hermes pentsamendu aldizkariaren hamargarren urteurrenaren gainean izango da lehenengoa.
Zeintzuk dira museoa Arratiatik Mahatserrira ekartzeko arrazoiak?
Arteakoa txiki geratu zaigu, nahi genuen guztia egiteko lekurik ez dago, hemen erosoago egongo gara. Gainera, Bilbon bertan egotea abantaila nabarmena da, museoen ikuspuntutik eta jendearen mugimenduari begiratuta, Bilbo erdigunea da; argi dago Arteara doan bisitari mota desberdina dela, Gorbeiara begira dago eta ez horrenbeste historiara edota museoetara. Hori bai, gu gustura egon gara Artean.
Mandobide kaleko eraikin batean kokatu duzue GOAZ museo berria, nola aukeratu duzue eraikin hori?
Inguru hau zehazki ez genuen aukeratu, baina gutxieneko neurri bateko instalazioak behar ditugu eta eraikin honek tamaina egokia dauka, 3.000 metro koadro, hori ez da edonon topatzen. Buelta askorik ez genion eman. Museoaz gain, artxiboa, Sabino Arana Fundazioaren bulegoak eta batzar aretoa jarri ditugu hemen.
Zein da GOAZ museoaren helburua edota asmoa?
Museoa berezia eta bakarra da, euskal abertzaletasunaren museoa da gurea eta horretaz hitz egiteko ez dago besterik, ez hemen ezta beste inon ere. Kontatu nahi duguna da, gure herriaren azken 150 urteotako ibilbidea. Ez da historia museo hutsa izango, gizarte museoa ere bai, horregatik, ICOMen (Nazioarteko Museoen Elkartea) gizarte museoen alorrean sartzeko eskaera egin dugu. Bestetik, abertzaletasuna ideologia bat ere bada, hori ere aztertzen dugu.
Zeintzuk dira museoko altxorrak?
Egia esan, denetik dago, asko oso bereziak; oso garrantzitsuak dira oihalak, hau da, ikurrinak, jantziak... margolanak, Sabino Arana eta Agirre Lehendakariaren altzariak ditugu, gerrako gauzak, hemen bakarrik aurki daitezkeen objektu asko.
Iraganari begiratzen zaio museoan, etorkizuna eraikitzeko politikari eta eragileek gehiago aztertu beharko lukete hemen dagoena, historiak utzitakoa?
Hain zuzen ere, Sabino Arana Fundazioaren leloa ildo horretan doa: Atzokoan finkatuz, gaur biharkoa bultzatu. Alderdi politikoren bati lotutako fundazio bakarra gara, artxiboa, museoa eta hemeroteka dituena eta funtsezkoa da hori kontuan izatea. Gure gizarteari ardura dioten gaiak azaleratzen ahalegintzen gara gure mintegietan, baina atzera begiratzea, zer egin dugun, nondik gatozen ikustea oinarrizkoa da. Inportantea da gaurko gizarteak jakitea zein den gure historia, zein izan diren gure akatsak eta bilakaera. Bereziki, abertzaleentzat izan daiteke baliagarria, gure ustez abertzaletasuna balio handiko pentsamendua da eta historian oinarrituta erakutsi nahi dugu etorkizunean ere lekua daukala.
Bilboko museo ezagunen ‘zirkuituan’, aisialdiko gidetan-eta, sartzeko asmoz dator GOAZ ala aparteko filosofia batekin ibiliko zarete?
Bai bertakoentzat zein kanpotik datozenentzat ere, egoki ikusten dut museoa eta, beraz, besteekin batera egongo gara. Abertzaletasunak hemen zer garrantzia izan duen erakustea, kanpotarrentzat ere izan daiteke baliagarria, gu kanpora goazenean jakin nahi dugu non gauden, zein historia daukaten han; hemen ere, gurea erakutsi behar diegu.
Tailer didaktikoak antolatzeko asmoa ere baduzue?
Bai, hori Artean ere egiten genuen. Historia tailerrak egiten ditugu, azken urteetako historiaren protagonistak, gerrako lekukoak eta antzekoak, belaunaldi berriekin kontaktuan jartzen ditugu eta eraikin berrian berdin jarraitu nahi dugu. Gabonetan egingo dugu lehenengo tailerra, ikasleekin. Inguruko gazteekin lan egin nahi dugu, eurentzako jarduerak antolatu. Auzoari zabalik egongo den gunea da hau eta auzotarrek jakin behar dute, hemengo ekitaldiak guztientzat zabalik daudela, ez dela gonbidapenik behar.
Agiritegia ere ekarri duzue Mandobide kaleko eraikinera eta zabalik dago dagoeneko, zelakoa da?
Ikertzaileentzat dago zabalik batez ere, baina edonorentzat da. Hainbat alorretan banatutako dokumentuak dauzkagu, EAJri dagozkionak, politikarien dokumentazioa, gerrako informazioa eta abar. Egunero ibiltzen dira ikertzaileak hemen, euren ikerketetarako materialaren bila eta atzerritik ere etortzen zaizkigu; udan, esaterako, Estatu Batuetako ikertzaile asko etorri zaizkigu. Abertzaletasuna, gerra, erbestea eta antzeko gaiak aztertzeko aproposa da; gainera, jende partikular asko etortzen da, aitite, amama edota senideren baten arrastoaren bila.
Zein tamaina dauka agiritegiak?
Artxiboen neurria, antza, metroka neurtzen da, gureak ia 500 metro dauzka. Hori asko da, historia eta balio handiko dokumentuak daude.
GOAZ museoaren inguruan, Sabino Arana Fundazioaren bulego guztiak batu dituzue Mahatserrian, horrek zer onura ekarriko dio erakundeari?
Kanpora begira badauka garrantzia, Sabino Aranak zenbat gauza antolatzen dituen jakinarazteko, izan ere, erakundearen alorrak sakabanatuta badaude, ez da erraza jarduera guztia osotasun baten moduan gizarteratzea. Barrura begira, askoz erosoagoa da, orain arte banatuta egon gara langileok, batzuk Artean, besteak Bilbon. Orain, elkarren alboan gaude denok.
Ekitaldi handienak (Sabino Arana Sariak nagusiki), hona ekarriko dituzue?
Jendetsuenak hartzeko, hemen ere ez dugu areto aproposik, beraz Arriagan eta Euskaldunan egiten jarraituko dugu. Beste guztia bai, hemen egingo da, berbaldiak, mintegiak... horretarako daukagu Agirre Lehendakaria Aretoa eta esan behar da, areto hori, auzoko taldeek edo enpresek ere erabil dezaketela euren ekitaldietarako, ahal badugu lekua egingo diegu. Enpresaren batek batzarra egin du hor honezkero.
Gaur eguneko egoeran, behin betiko bakea lortzeko aukera begibistan, zein izango da Fundazioaren egitekoa?
Gure funtzioa da, zabaldu den prozesua bultzatzea; ETAk esan du ez duela oinaze gehiago eragingo eta horrek prozesua zabaldu du, baina luzea izango da eta guk bultzatu egin behar dugu. ETAk komunikatua atera eta astebetera, guk mintegi bat antolatu genuen eta horretan jarraituko dugu. Bakearen arloan mila gauza daude orain konpontzeko eta gu bide horretan beste pieza bat gara, ahalegina egingo dugu, guztion zeregina da. Lehenago ere, bakearen alde inplikatuta egon ginen eta, orain, zelan ez, berdin edo gehiago.
Museoak eta agiritegiak iraganari buruz erakusten digunak lagunduko du prozesu horretan?
Hemen daukagun altxorra horretarako dago, ikertzaileak etorri, aztertu eta aurrerantza pausoak egiteko. Onuragarria eta baliagarria izango delakoan nago.
Bakeaz gain, zein beste erronka dauzka Fundazioak etorkizunerako?
Gure erronkak eta helburuak gizartearenak dira, urtero aztertzen ditugun gaiak beti dira gizarteari lotutako kezkak. Esaterako, azkenaldian, ekonomia eta krisia, energia eta antzekoak jorratu ditugu. Bakea ere sarri agertu izan da. Gizartearen ardurei erantzuna eman nahi diegu. Abertzaletasunean sinisten dugu eta ikuspuntu horretatik ahalegintzen gara gizarteko gaiak aztertu eta konpontzen. Hori bai, guk jendea mintegietara gonbidatzen dugunean, ideologia guztietako jendea ekartzen dugu, ikuspuntu guztien berri izateko.
Krisiak eragin dio Sabino Arana Fundazioari?
Gure diruaren zati handi bat erakundeetatik dator, dirulaguntzak-eta. Murriztu egin zaigu hori, beste guztiei gertatu zaien moduan. Estutu egin behar ditugu aurrekontuak, baina indartsu gaude etorkizunerako.
Zuk zeuk, 12 urte daramatzazu Fundazioaren zuzendaritzan, etorkizunari nola begiratzen diozu?
Nahiago dut ez begiratu, badauzkat hemen ardurak, nire aspirazioa da eguneroko lana ondo betetzea, hori ez da makala.
Zer eman dizu Fundazioak zuri?
Asko, asko ikasi dut, pertsona interesgarri asko ezagutu. Hainbeste gairi buruzko ekimenak antolatzen ditugunez, egunero daukat aukera mundua zelan dagoen ikusteko. Gure herriak zelakoak pasatu dituen ere jakin ahal izan dut, pertsona anonimo batek museorako zer edo zer ekartzen duen bakoitzean, atzean bizipen pertsonalak, sentimenduak, sufrimendua daudela ikus dezaket.
Eta zuk zer eman diozu Fundazioari?
Ni hemen nagoenetik aldaketa asko egon dira, baina ez dut uste niri esker izan direnik, niri gauzak bideratzea tokatu zait.
Zer eskatzen diozu etorkizunari?
Museoa Bilbora ekarrita uste dut ezagunago egingo dela eta ondo dago hori, jendeak jakin behar du zein den bere aurrekoen historia eta ondorioak atera.

LABURREAN
Lehenagoko politikari bat: Agirre Lehendakaria
Gaur egungo politikari bat: Iñigo Urkullu, noizbait onartu beharko zaio bakearen alde egin duena
20 urte barru, zein agiri nahiko zenuke artxiboan? Bake prozesuaren dokumentazioa
Europak iraungo du? Bai, abertzaleok beti sinestu dugu Europan
Noizko emakumezko lehendakaria? Ziur helduko dela

Berrogei urte bete ditu Gabriel Aresti ikastetxeak eta urteurrena borobiltzeko hainbat ekimen prestatu ditu zuzendaritza taldeak, besteak beste, ikasle eta irakasle ohien bazkari bat. http://garesti40.blogspot.com blogean aurki daiteke ospakizunen berri.

Maite Minguezek lan ugari du esku artean, urteurreneko ekintzen arduradun baita irakasle eta zuzendaritza taldeko kidea. Aurretik ditu prestatzeke argazkien bilduma eta kurtsoan zehar egitekoa den ikasle eta irakasle ohien bazkaria. Bitxia da baina 1971an Instituto de Enseñanza Media Femenino de Churdinaga izenarekin inauguratu zen ikastetxeko –Gabriel Aresti izena du 1979tik– argazki zahar gehiago bildu ditu berriak baino. “Eraikuntza uneko argazki ugari ditugu, kanpotik ateratakoak dira, eta kostata ari gara eskuratzen berriagoak edota ikasgela barrukoak”, diosku Maitek. Apurka nahi du urtemugaren harira sarean zabaldu duten blogean (http://garesti40.blogspot.com) denak erakusgai jartzea, eginiko ibilbidearen lekuko gisa. Argazki horien errepasoan ikusi ditugu Txurdinaga eta Otxarkoaga auzoetako irudiak urbanizatu baino lehen, 1983ko uriolen arrastoak, inauterietako mozorro alaiak eta beste hamaika une gazi-gozo erretratatuak.
Bazkaria da beste erronketako bat. Kurtsoan zehar egingo da, oraindik datarik zehaztu ez duten arren. Maiteren esanetan “ziurra da bazkaria” eta “nahi genuke 25.urteurrenean Kafe Antzokian egin genuena bezain hunkigarria izatea”. Orduan egin zen bezala, oraingo honetan ere ate irekiera egun bat antolatzea “ondo legokeela” uste du: “Deialdi zabala eginez ikasle, irakasle eta guraso ohiei”.

25.etik 40.urteurrenera
Aurrekaria badute Gabriel Arestin, 25.urteurreneko ospakizun handia. Fanfarriak eta txistulariak institutuko pasilloetan gora eta behera ibili ziren 1997an. Suhiltzaileek bitsez bete zuten jolastokia. Zelaian bazkaria izan zen eta ostean ikastetxearekin lotura estua zuten hamaika musika talderen kontzertu maratoia. 15 urte pasa dira harrezkero, “ez da hainbeste denbora” eta, Maiteren iritziz, “panorama erabat aldatu da”. D eredua ezartzea zen erronka orduan. Hori lortuta, orain, “helburua eleanitza” da euskara, gaztelania, ingelesa zein frantsesa lantzen baitira. 700 ikaslek egiten zuten egunero Artalandiora joan-etorria orduan, 400ek gaur egun. Esan bezala, aldaketa handiak izan dira azken 15 urteetan, ez badirudi ere.
Are aldaketa handiagoak, ikastetxearen hasierara jotzen badugu. Duela 40 urte Fullaondo eta Libano arkitektoek diseinatutako erakina –Eusko Jaurlaritzak eraikin berezitzat katalogatuta du– martxan jartzean, batxilerra eskaintzen zuen, gaztelania hutsez, neskentzat soilik. Aurrerago egin zen ikastetxea mixto, BUP ezarri zen eta euskarak bere lekua egin zuen –irakasle eta gurasoen lan handiari esker Bilbon aitzindari izan da euskarazko Bigarren Hezkuntzan–. Institutuak euskararen normalkuntzan jorratutako ibilbide luzean, Euskara Batzordearen eta zentroko taldeen “ezinbesteko lana” azpimarratzen du Maitek: “Gure premia euskaraz bizitzea baita oraindik ere”. 80ko hamarkadan, 12.000 ikasle pasa ziren Gabriel Arestiko ikasgeletatik, mahatsorriak asko eta asko. Egun, DBH eta batxilerra eskaintzen ditu zentroak.

Egindakoak
Irailean, kurtso hasierarekin bat, ‘1971-2011… eta beste horrenbeste…’ zioen pankartak eman zien ongietorria ikasleei itsasontzi itxurako institutuaren teilatutik eskegita. “Hainbeste gauzarekin, ez daude urteurrenean oso inplikatuta, ikasle nagusienak gehiago enteratu dira”, Maitek dioenez. Eta ez da ahalegin faltagatik, institutuak logo berria estreinatu baitu eta marka liburu bana oparitu baitie. Aurrerago pin edo intsignia bana. Gainera, tutoreek klasez klase izan dute mintzagai urteurrena eta, besteak beste, Bernardo Atxagak institutuan irakasle zela, 1979an, eginiko zentroaren izena aldatzeko eskaria. Hori da, blogean aurki daitekeen bitxikerietako bat. Eskaera egin zueneko klaustroko akta, hain zuzen ere, Maitek hizkiz hizki transkribatua. “Anekdota oso polita”.
Pozik dago zuzendaritza taldea urteurrenaren aurrean, horregatik Gabriel Aresti ikastetxea zoriontzea besterik ez zaigu geratzen. Eta beste horrenbeste bete ditzazuela! Zorionak eta biba zuek!

Remar eta Sarrikue auzoetan negozio banak dirau, eta bietan denetik zegoen lehen. Auzo txikiak dira. Salbuespenak. Eta salbuespen izatetik ohiko paisaia izatera pasa daiteke gure inguruko kale eta gune askotan dendak ixten ari baitira. Eusko Jaurlaritzak, irailean, 2010 urteari zegozkion datuak plazaratu zituen. Datuek denda txikien ixteko joera nabarmena azaltzen dute. Iaz arte, eta azken bi urteetan, 2.000 denda txiki baino gehiakok pertsiana itxi du betiko EAEn. Kontraesantzat har daitezkeen datu batzuk ere ageri dira Jaurlaritzaren txostenean. Dendak itxi badituzte ere, salmentak igo direla aipatzen da. Baita Seguritate Sozialean alta eman duten komertzio arloko langileen kopurua ere. Hala ere, denda txikiak ixten doaz. Gure auzoetatik pasiatzen badugu, ‘alokairuan’ eta ‘salgai’ bezalako gero eta lelo gehiago ikusiko ditugu jaitsitako pertsianetan itsatsirik. Batzuk, duela gutxi itxi dituzte. Beste batzuk, ordea, hilabete eta urteak daramate horrela. Egoeraren inguruan iritzia eskatu diegu Santutxuko, Txurdinagako, Uribarriko eta Otxarkoagako dendarien elkarteei, gertu-gertutik zelan bizi diren ezagutzeko.

 

TXURDINAGA da auzorik berriena. 200 denda eta negozio baino gehiago dago bertan.
Merkatarien Elkarte bezala, zelakoa da zuen auzoko egoera?
Arlo guztietan une zailak bizi ditugu. Gurea ez dago aparte, jakina. Baina elkarte gisa indarrak bateratzen ahalegintzen gara jendeak bere inguruko dendetan eros dezan, hurbiltasuna eta kalitatea eskaintzen dugulako. Auzoan dendak egoteak bizia ematen dio auzoari.
2011 urtea amaitzear dagoela, aurten denda gehiagok itxi du?
Auzoan itxi diren dendak jubilatu direlako izan da. Izan ere, negozio batzuen lekukoa jende berriak hartu du.
Krisiak gabonetako erosketetan eragina izango du?
Uste dugu neurri txikiagoan izango duela eragina. Data hauetan jendeak eskuzabaltasunez gastatu ohi du. Laster ikusiko dugu.
Inguruotan marka ezagunen supermerkatuak badira. Berauen eragina nabaria da ala izan da?
Auzo honetan dauden supermerkatuak ez dira merkatalgune erraldoiak. Hala ere, hiriko beste auzoetan gerta daitekeen bezala, horrelako lekuetan erosten duenak kotxea hartu eta hiritik kanpo dauden zentro horietara joaten da. Gainontzekoa, hurbileko dendetan erosten du. Ez dugu somatu ohituren aldaketarik.
Krisi denboretan, jendeak non egiten ditu erosketak?
Orokorrean, auzoan egiten ditu, hurbiltasunagatik eta konfiantzagatik. Horregatik, ez dugu aldaketa nabaririk somatu. Hori bai, akaso, salmenten jaitsiera bai.
Krisi denbora honetan, negozio berririk zabaldu da Txurdinagan?
Bai, baten bat zabaldu da: akademiaren bat, bazarra (denetik saltzen duen horietakoa), taberna, optika, animalientzako osagarri eta apaingarrien denda, parafarmazia…
Besterik azpimarratu edota esateko badaukazue?
Krisiladi une hauetan indarrak batzearen garrantzia azpimarratu nahiko genuke. Horren harira, auzotarrek erosketak auzoan egin ditzaten lan handia egiten ari gara kanpainen bidez. Azaroaren 28an, astelehenean, gure web orrialdearen aurkezpena egingo dugu (www.txurdinagabilbao.com) gure bazkide guztien eskaparatea izan dadin. Garrantzitsua deritzogun gaia da hauxe: kexetan denbora alferrik galdu ordez, bizi garen inguru aldakorrean egokitzeko gauza izan behar dugu.

 

URIBARRI, MATIKO eta KASTAÑOS auzoetan mota guztietako denda eta negozioak aurki ditzakegu. Baita aldapa dotoreak ere. Aitzinean ‘Bilbora jaisten’ ziren asko eta asko Zazpi Kaleetako dendetan, Erriberako merkatuan… egiten zituztelako euren erosketak. Auzo horietan, ordea, aukera zabala dago gaur egun. Jende nagusi asko ere bizi da bertan.
Distrito 2 Auzoa Berritzen du izena merkatarien elkarteak. Duela sei urte sortu zuten hiriko bigarren barrutiko merkatariek. Gaur egun 45 negozio dira elkarteko bazkide. Beren lehendakariarekin berba egin dugu.
Dendarik zabaldu da azken urteetan bigarren barrutian?
Bai, zabaldu eta lekuz aldatu. Denetik: mertzeria, zilarrezko gauzak saltzen dituen denda, urrea erosten duen denda, jatetxe txinatarra, aseguru-denda, tailer mekanikoa, jaki galegoak saltzen dituen denda, farmazia berritzen ari da…
Beraz, denetik zabaldu da?
Bai, eta denda asko berrikuntzak egiten ari dira. Eta ez da oso baikorrak garelako edota dena oso ondo doalako. Bezeroei konfiantza eman behar zaie. Egoera txarra da, baina hemen jarraituko dugula adierazi behar dugu. Azken finean, jendeak beharrak ditu eta, pentsatzen badu zuk ez duzula behar duen hori, beste nonbaitera joango da. Bereizteak ere zer edo zer laguntzen du.
Zeintzuk izan dira itxitakoak?
Bitxi-dendakoa jubilatu da, Kastañosko mertzeriakoa eta baita alboko tabernaria ere. Dekorazio-denda itxi dute eta orain ile-apaindegia zabaldu dute. ‘Kimu berde’ gutxi dago. Itxi direnak gehiago izan dira. Beste guztiok eutsi egiten diogu. Dena dela, jendea zain dago, eta garai hauetan berriztu, gauza berriak asmatu eta eskaini behar dira bezeroa erakartzeko. Ikastaroak egin, gauza berriak ikasi (dekorazioa, argiztapena…). Uste dugu arrazoi nahikoa dela hori merkatarion elkartean sartzeko, hortik abiatuta auzoko merkataritza hobeto sustatu daitekeelako. Ez da ‘makil magikorik’, baina bai bestelako tresna lagungarriak: ikastaroak, laguntzak, informazioa.
Kuriositatez, txinatarrek elkartean izena ematen dute?
Bai, orain dela gutxi eman du izena jatexekoak eta Eroski ondoan dagoen beste dendako jabea den neskak ere bai.
Hemen ez dago hipermerkaturik, baina, supermerkatu handiago horiek eraginik izan dute?
Ikusten da ogia erosteko lehen egoten zen ilara ez dagoela orain. Baina gauza bat esango dizut, ez dut uste kalitate berdinekoa denik fruta, haragia… Nik nahiago dut denda txikietan erosi, ilaran itxaron behar badut ere. Zerbitzua ere zuzenagoa da.

 

OTXARKOAGAN bizi den jendea, ekonomikoki, ez da aberatsa, ez. Hala ere, merkatari anitza dago. Krisi egoerak, beste auzoei bezala, eragin die. Itxura berrizten dabilen ‘Txino’ merkatalgunean den okindegi batean galdetuta, erantzun laburra bezain zehatza jaso dugu: “Egoera latza da”. Hortik oso gertu, denda bateko leihoan, ‘Liquidación por cese’ dioen kartel handi bat irakur daiteke. Auzoko betiko denda da. Eta ez da denda berririk zabaldu Otxarkoagan. Merkatarien Elkarteko bi ikuspegi jaso ditugu. Beti-betiko dendari batena, batetik, Enbeita plazan dagoen jantzi dendakoa. Metroko lanak, krisialdia, baita azken urteko eguraldiak ere, “dena” daukatela aurka dio. Auzora jende gaztea bizitzera etorri da, baina dena ipinita dutela eta, behar gutxi daukatenez, “erosketarik ez dute egiten auzoan, normalean”. Kotxea hartu, eta kanpora joaten dira. Jende nagusiak, ordea, behar gutxi du, eta diru gutxi, beraz, tarteka zer edo zer erosten badu, denbora luzean ez du ezer gehiago erosiko. Urte batzuetatik hona, gutxiago saltzen dela aipatzen dute Enbeita dendan eta aurreikuspen iluna egin digute: “Hemen ez da ezer ere altxatuko”. Bestetik, dendari gazte bat dago, Otxarkoagan dagoen dietetika bakarreko saltzailea da. Berak nahiago du garaiari ikuspegi baikorra ematea. Egoerak aurrera egiteko balio digula dio, “egunero aurrera segitzeko indarra atera behar dugu”. Bestela, kexen artean itoko litzatekeela. Berak, ere, abantaila txikia izan dezakeela pentsatzen du, inguruko mota horretako denda bakarra delako. Eskaparatismo ikastaro batean 60 urteko dendari bat ikusteak animoa pizten dio. “Jubilatzear dagoen pertsona bat oraindik ikasteko eta hobetzeko ilusioz ikusteak, aurrera segitzeak merezi duela pentsarazten dit. Kexatu, kexa naiteke, baina nahiago dut baikorki aurrera egin”.

 

SANTUTXUKO merkatariek 30 urte baino gehiago daramate elkarlanean. Denda eta negozio gehien daukan auzoa izanik, denetik aurkitzen da bertan, eta jendeak bertan erosteko ohitura dauka.
Zelakoa da Santutxuko elkarte bezala egiten duzuen egoeraren irakurketa?
Krisialdia dela eta, diru sarrerak gutxitu dira. Hala ere, auzoan ez dugu horrenbeste nabaritu. Izan ere, nabaritzen hasi ginen merkatalgune handiak zabaltzen hasi zirenean, duela urte batzuk jada.
2011an denda gehiago itxi dira iaz baino?
Bai, batez ere hasi berriak zirenak, ez direlako finkatzera iritsi. Aspalditik daudenak aurrera segitzen dutela dirudi.
Krisiak gabonetako erosketetan eraginik izango du?
Bai, azken urteetan era nabarmenean beherantz jo dute gabonetako erosketek, eta sektore batzuetan are gehiago.
Santutxun marka ezagunen merkatalguneak badira. Beraien eragina nabaria da?
Erabat, auzoko denda txikien artikulo gehiago bere egiten dutelako eta horrek lehia zuzena egiten digulako.
Krisi denboran, jendeak non egiten ditu erosketak?
Orokorrean, merkatalgune handietan. Auzoetan, gauza txikiak erosten dituzte, ahaztutakoak edota azken ordukoak bakarrik.
Krisi denbora hauetan negozio berririk zabaldu da Santutxu aldean?
Bai, baina lehen aipatu bezala, ez dute arrakastarik, eta denbora gutxian irauten dute zabalik. Dendak itxi, bai, baina negozio berri batzuk zabaltzen direla ere agerikoa da. Ia edozein gauza aurki dezakegu denda berri horietan. Bitxia da, baina antzeko gauza gertatu zen aurreko krisialdian non ‘Dena 100’ esaten zuen lelopean gauza erabilgarriak eta ez hain erabilgarriak saltzen ziren. Gurean, euskaraz ere saiatu direnak badira. Esaterako, Begoñaldeko bazar txinatarrak izena euskaraz jarri dio dendari.

Azaroaren 14an hil zen Kepa Mallea era lazgarrian. Ez dute, ez, santutxutarrek egun hori erraz ahaztuko gizon zoro batek labanaz sei pertsona zauritu eta Kepa hil baitzituen. Agur egin nahi izan diote bere lankide, ikasle, lagun eta berbalagun izan zirenek BERTON aldizkariaren bidez. 

Sormena bilatu eban, baita topau be
Kepa zelan gogoratzen dodan? Beroan: bertsoaren mundu zoragarrirako ateak zabaldu eustazan irakaslearentzako eskerrak baino ez daukadaz; badakit badakiela.
Hotzean: nire Kepa zera da, Transmisinoa eta Autoridadea. Eta goxotasuna. OHOko 8. mailan geunkan euskera irakasle. Erabilereari emoten eutsan garrantzi handia, eta oso ‘astuna’ zan kontu horregaz. Egunero gogorarazoten euskun patioan, pasiloetan… Momentuko bonbardeoaren eragina denboreagaz igarri da gutako askorengan. Eta zer esan bertsolaritzaz. Keparen zaletasunak bat egiten eban ikasleok jaso beharreko euskal kulturearen gitxieneko ezagutzeagaz. Eta teoria bai, baina horretan be erabili gengian arduratu zan. Sormena bilatu eban, baita topau be. Astero-astero gaia imini eta bakotxak gure bertsoa idazten genduan, taldean kantau eta gehien gustetan jakuna aukeratu. Hil zorian gagozala, hagineko minari, Ikastolari, udabarriari, Maradonaren garaiko Athletic-Barca partidari, maiteari (Unai Basterraren bertso gogoangarria zenbat aldiz kantauko gendun Zazpi Kaleetako asteburuetan!)… Zaletu ere egin ginan batzuk. Ordurako Santutxuko Bertso Eskola martxan ebilen ikastolan bertan, eta harako animau ginduzan Kepak. JR Etxebarriak segidu eban hak hasitako lana.
Irakasle gogorra zan. Exijidu egiten eban, baina baekien barre egiten geugaz, eta gutaz arduratzen zan. Besoak erremangetan gogoratzen dot… eta hartu neban zaplaztekoa be bai (amarena lez, harena jakin barri eta arrazoia jakin orduko). Ez dot gitxiago maite horregaitik. Merezi neban, eta punto. Gaur irakasle naz neu be, eta Kepa lako irakasleak gogoan, saiatzen naz autoridadea irabazten, goxo izaten eta maite dodana konpartiduten. 

Iñaki Aurrekoetxea, ikasle ohia

 

Zenbat ikasi dudan zugandik!
Asko eman zenion Ikastolari, Kepa. Asko dizugu zor. Bertan, lehenengo, Ikastolatik kanpo gero, poza eta aurrera egiteko gogoa transmititu didazu beti. Pertsonekin zein egoerekin, onenarekin gelditzeko gaitasuna eta gaitasun hori kutsatzeko ahalmena zeneukan. Zenbat ikasi dudan zugandik! Eguraldi zoragarria genuela esaten zenuen, ona egiten zuenean, eta hain ona egiten ez zuenean, aldiz, ederra.
Joan zarenetik eguraldia tristeago dago, baina giro tristean ere jakingo dut ederra bilatzen. Besarkada bat, Kepa; nik zurea faltan hartzen dut.

Amaia Urresti, irakaslea eta lankide izandakoa

 

Kasu ez egiteagatik, eskerrik asko
Kepa orain dela urtebete ezagutu nuen alabaren bitartez. Berbalagunerako laguntzaile bat behar nuen goizez aritzeko eta Lurrek, alabak, aita agian prest egongo zela esan zidan, erretiratu berritan zegoen eta. Berarekin kontaktuan jarri eta esfortzu barik konbentzitu nuen.  Bueno, esfortzu barik… Egia esateko, kostatu zitzaidan ulertaraztea zein behar zuen izan bere paperak horrelako taldeetan. Ez irakaslearena, mintzalaguna, elkarrizketa laguna, eredu bat gehienez jota bere taldeko beste partaideentzat.
Baina Kepa irakaslea zen senez eta ekintzez. Gerora enteratu naizenez, irakasle lanak bete zituen niri kasu handiegirik egin gabe. Eta hori dela-eta, agian, nirekin urtetan egondako berbalagun horiek (neurekin aritzen baitziren berarekin baino lehen) urte betean, zegozkien Hizkuntz Eskakizunak lortu, barnetegietan izena eman, haien bizitza idatziz kontatu eta, garrantzitsuena, bere burua euskaldun sentiaraztea lortu zuen Kepa Malleak. Horregatik guztiagatik, eta bereziki niri kasu ez egiteagatik, eskerrik asko Mallea jauna.

Aitor Argote, Mahatserriko Berbalaguneko koordinatzailea

 

Flash batzuk
Gizon arduratsua eta konpromiso handikoa zen, berdin gai txikietan zein garrantzitsuetan baina ez zuen ezinbesteko lider antzera jokatzen. Nire ustez, Bertol Brechtek testu batean aipatzen zituen pertsonen tankerakoa zen: “Badagoz bizitza osoan zehar ekinean jarraitzen dutenak, horiek dira nahitaezkoak”. Horietakoa zen. Egin behar dena, egin eta ekin, lanean eta lanetik kanpora. Zeukan jakituria eta informazio handia, apal, neurriz eta kontu handiz erailtzen zuen, ukapena edo haserrea eta batez ere inork mina hartzea ekiditeko...
Euskal sen eta arima sutsukoa: Montorzuriko seme honek euskararen tekla guztiak jotzen zituen, batez ere bizkaieraz (hi-zu-berorika) Keparen parekorik ez da egon. ‘Lehenengo berbia euskaraz’ praktikatzen zuen han eta hemen, eta kontuan izan edozeinekin eta edonon hasten zela elkarrizketan, lagun guztiok dakizuenez, horretarako lotsarik batere ez zuelako, elkarrizketan hasteko lotsarik zer zen ere ez zekielako. Zer esango dut, nekatzen ez zen berritsu eta kontalari trebea zen. Hainbat adiskide ezagun eta kontaktu horrela lortzen zituen. Nola ez, euskal kulturan murgildurik zebilen eta hainbat zereginetan haren oinatzak ageri dira. Horrez gain, lagun mordoa erakartzen zuen mundu horretara: liburu azoka, bertsolari, kantaldi, konferentzietara...
Aitzineko tankera eta estilora tratatzen zuen bere inguruko jendea, beti enpatiaz, baina ez telefonoz bakarrik, etxeetara bisitak eginaz ohitura zaharrak agintzen duenez; era askotako aitzakiak topatzen zituen: “Horretan zabiltza eta liburu hau interesgarria dok”, barrura. “Nonbaiterako gonbidapena daukat... bai, bai, elkar ikusteko”, listo. “Hainbeste denboran ez zaitut ikusi”, abisua eman eta barrura. “Hemendik pasa gara”, hala, barrura. “Perretxiko hauek eskolako hamaiketakorako”, abian eskolara bisitan. Inoiz: “Gaur, desastre, hamabi senderuela baino ez ditugu hartu baina trankil, Mireni prestatuko dizkiot polito-polito...”, etxera.
Saminez, tristuraz beterik dago gure auzoa, koadrila eta familia. Kanpora atera dezagun gure pena, bai: Keparen heriotzak mila zatitan hautsi digu bihotza. Baina badiotsuet, bere presentzia, bere portaera zuhurra eta zuzena gure aldamenean dago.

Xabier Bilbao, laguna

 

In memoriam
Santutxun, azaroaren 14an Keparen hilketa konfirmatu ondoren, Xabier lagunak helarazi zidan mezu sentikor hau: “OINAZEZ... bai, ikusi dut Miren, I.Anat.Forensearen aurrean... derrepente berba eztitsuak esateko ahalmena galdu dut. Nere basoan aretx bat falta da!”. Eta zinez, niri ere Kepa laguna galdu izanak, egundoko ezintasuna, amorrua eta samina eragin zidan. Oso une latzak izan dira batik bat bere familiarentzat eta baita Kepa ezagutu eta maite izan dugunontzat bera baitzen gutako askorentzat eredu eta hurbileko laguna.
Guztiok jakinean gaude gure bizitza bere joanean hauskorra dela, baina nola onartu gizon bakezale eta lagunkide zena, honelako modu tamalgarrian gure artetik erauzi izana! Oraindik ere ezin sinistu nago. Keparekin izan dudan lotura aitzinatik dator. Hamar urteko mutikoak ginela, Oñatiko laterandarren ikastetxean ezagutu ginenetik. Eta orduan gure artean sortutako adiskidetasunak gaur arte, etenik gabe, sendotzen iraun du. Tartean zenbat amets, zenbat bizipoz eta zenbat momentu alai eta neke igaro ditugun elkarrekin! Aitortu behar dut ere, Keparen eragina ez bakarrik nigan, baita gure betiko koadrilan ere nabarmena izan dela. Batez ere, bere izaera jator, sendo eta lagunkoiagatik. Eta dohain hauei esker ‘ondo jausten’ zen tipoa baitzen. Bihotz onekoa, eskuzabala eta beti laguntzeko prest zegoena. Horregatik zen hain onartua eta askotan maitatua. Eta lagunak nonahi zituena!
Nola ez aipatu Keparen zaletasunak: naturazale, euskaltzale, bertsozale eta guzti hauen gainetik bakezale ere bai. Eta zaletasun hauek ondo baino hobeto bideratu zituen hezkuntzan. Lehendabizi, gaztaroko urteetan Karmelo Ikastolan, eta azkeneko urteetan berriz, Zamakolako Juan del Mas eskolan. Eskola honetan, Kepak beste irakaskideekin kulturaniztasuna eta bakea uztartzen zuen proiektu esanguratsua martxan jarri zuen. Eta hara, Kepak zein hitz gutxirekin asmatu zuen proiektuaren filosofia adierazten: “Elkar adosten dakigunean, atsegina da bizitza. Gure gatazkak bideratzeko, arma onena da: HITZA”.
Eta Kepa oso koherentea zenez, Euskal Herriko garai berri hauen aurrean ere ezinbestekotzat jotzen zuen, gure euskaldun arteko gatazka konpondu nahi bagenuen, elkarrekin hitz egitea eta adostasuna lortzeko bideak urratzea. Aurrerantzean, beraren falta, berarengandik jasotakoa praktikan jartzea baino ez zaigu falta. Hala izan bedi!

Josu Arregi, laguna

 

 

 

Misioak gertakizun garrantzitsuak izan ziren gure herrietan XVIII. mendetik XX. mendearen hasierara arte. Lantzean behin fraideak herrira etorri eta sekulako astindua eragiten zuten. Predikuen bidez kontzientziak aztoratu eta arimak salbatu egiten zituzten.

XX. mendearen lehenengo herena arte, misiolariak gertakizun handia izaten ziren gurean. Ezustean herri honetan edo bestean agertu eta egun batzuk (aste bi) ematen zituzten fraide haiek haien predikuak lau haizetara zabaltzen.
Baina zer ziren herri misioak? Berez, gotzainak bidalita edo bestela, lekuan lekuko abadeek (edo bertako agintariek) eskatuta, herri jakin batera joaten ziren fraide predikatzaileak ziren. Aste bi ematen zituzten herrian, sermoi gogorrak esaten, kontzientziak astintzen, bekatuaren zirrikitu guztiak agerian uzten. Hona hemen bilbotar misiolari batek zelan azaltzen zuen: “Barri onac, eta guztizco onac dacartzueguz, cristiñauac. Pecatupean bizi zareen pecatari errukigarriac, pecatu mortalaren catea gogorracaz loturic, eta catigu zagozanoc, poztu zaitece (…) [Jesusek] atera guraric ceuec ceuen bide okerretatic, biralduten deutsue misiño santu au ceuen errira, ceuei adietan emoteco bene benetan ondu gura badozue; prest dagoala bera, baita ondo prest, ceuei parcatuteco, eta ceuen adiskide izateco”.
Lerro horiek idatzi zituena Juan Mateo Zabala bilbotarra da, eta honela amaitzen zuen: “Misiño santua entzunda onduten ezpazare, bildur izan bear tzare, ceuen buruen ganera etorrico dala Jaunaren aserre gogorra”. Abisua zen, duda barik, baina baita misioen bertuteak aitortzeko modu adierazgarria. Belen Altuna ikertzaileak honela definitu ditu misioak: “Baina zer zen misio bat? Shock-tratamendu halako bat, kontzientziak esnatu, arimak astindu eta damua eta zuzenketa-nahia pizteko”. Herriko abadeek eragin ezin zezaketen astindua jotzera joaten ziren.
Euskal Herrian jesuitak eta frantziskotarrak izan ziren misioetan gehien aritutakoak. Beste batzuk be ibili dira, pasiotarrak berbarako. Juan Mateo Zabala aitatu dugula, esan dezagun, Belen Altunaren datuei jarraiki, frantziskotar bilbotar horrek 1817 eta 1821 urte bitartean, urtean bederatzi bat herritan egin zuela misioa, bakoitzean hamabost bat egun eginik.
Misiolariak ahozkotasunerako dohaiak, ahots ona, karisma eta prestakuntza teologiko egokia behar zituen. Sarritan milaka pertsonen aurrean egin behar zuten berba, eliz atarietan edo kanpoaldean, batere bitartekorik (mikrofonorik, esate baterako) gabe.
XVIII. mendetik aurrera ugaldu ziren misioak Hego Euskal Herrian, garaiko elizgizonek herri ohitura ‘lohi’ eta ‘okerrak’ erreformatzeko –zuzentzeko– ahaleginaren tresna nagusietako bat izanik.

Begoña 1853
XIX. mendean behin baino gehiagotan agertu ziren misiolariak Begoñan. 1853an, adibidez, azaroaren 13tik abenduaren 4ra egin zuen misioa aita Frantzisko Estarta frantziskotarrak. Normalean binaka joaten ziren misiolariak eta kasu honetan aita Zipriano Etxebarria eduki zuen lagun. Badirudi sermoiak Estartak esaten zituela eta Etxebarriak aitormenak entzuteko ardura eduki zuela.
Itxura denez, urte hartan Begoñara bertako abadeek deituta joan ziren misiolariak. Garaiko prentsan irakurri dugun kronika baten arabera, Begoñako eliza jendez lepo beteta egoten zen frai Frantzisko Estartaren sermoiak entzuteko. Fededunek, hala Begoñakoek nola inguruetako eta urrutiko herrietatik etorritakoek, gau batzuk elizaren atarian eman zituzten, ateak noiz irekiko begira.
Artean Estarta misiolari ospetsua zen, 49 urtekoa, 60 bat misio egindakoa. Eta mingaina ez zuen makala. Garai hartan bekatuaren kontrako gerran dantzak eta erromeriak izaten ziren helburu nagusia. Bada, Berrizen misioa eman eta gero, herriko jaiak ez egitea erabaki zuten, bekatuari ateak ixteko. Diogun kronikaren arabera, Estarta 1844an ere egon zen Begoñan misiolari. Orduko hartan, 16 sermoi esan zituen euskaraz eta 3 erdaraz. 1853an, ostera, 15 sermoi euskaraz eta 6 erdaraz.
Misioek eragiten zuten shock hura gogoratzeko,zer egokiago Txirrita handiak 1916ko Goizuetako misioei jarritako bertso berrietako zati hau baino: “Misionistak izandu dira/Goizuetako partian/oien bisitaz oroituko naiz/bizirik nagoen artian”.

Otxarkoaga auzo berezia da. Batez bere, eraikitzen hasi ziranetik auzo zigortua izan dalako. Administrazioen utzikeria eta aurreikuspen falta nabarmena izan da. Eraikitzeko lekua bera bere esanguratsua da. Etxeak eraikitzeko orduan ikuspuntu aldaketa ekarri eban. Ez, soilik, lehenengo etxeorratzak egin ziralako, baizik eta, etxeak egiteko hirigunean egozan orubeak baliatu ez ziralako, ordura arteko joerari muzin eginez. El poblado dirigido de Ocharcoaga hirigunetik oso urrun eraiki zan gizartearen atal behartsuenetako bat marjinatzeko itxura guztiarekin.

Argazkian ikusten dan legez Otxarkoagako etxeak nekazal eremu batean eraiki ziran hiribildutik urrun, legendunak izango balira legez.
Beste arlo askotan bere, politika okerrak jo dau eta zigortu dau auzoa. Udal Etxebizitzak erakundearen garai bateko irizpideak marjinalizazioan kokatu eban auzoa bestelako erabaki konpensatoriorik egin ez ziralarik. Hezkuntza arloan 80ko urteetan burututako eskola maparen erreforma, Integrazio Legea edota eredu euskaldunen ezarpena txarto kudeatu ziran.
Arazoak arazo, Otxarkoagako auzotarrok kemen handiz, pausoz pauso aurrera egin dabe eta geroan bere beren ikuspuntu eta iritziak ezinbestekoak izango dira Euskal Herri osorako.

Urte asko igaro dira Angeles Custodios Ikastetxea Normalkuntza Plana lantzen hasi zenetik; helburua zen, gure ikasle guztiek gure geure hizkuntza, euskara, ikastea eta gozatzea ez ezik, haren inguruan sortzen diren eta gure kultura eratzen laguntzen duten kultur, arte- eta kirol-adierazpide guztiekin ere hala egitea.

Plan horri esker, zein urterik urte helburuak betetzen joan baita, gaur egun errealitate elebidun bat gara esparru guztietan: ikasgeletan, jolastokietan, jantokietan, idazkaritzan, etab., eta euskarak egunez egun pisu handiagoa du, nabarmenki, gainera.
Egoera horrek ikasleei hainbat jarduera eskaintzea ahalbidetu digu: euskarazko pelikula eta antzezlanak ikustea; idazle euskaldunen liburuen irakurketak eta aurkezpenak, egileek eurek eginak; ikastetxean bertan boladako euskal musikariak aurkeztea, elkarrizketak ere egin zaizkielarik, beraien lana hobeto ezagutzea helburu; bai eta auzoan eta udalerrian antolatutako zenbait gertakaritan parte hartzea.
Gure ikasleek euren euskarazko hizkuntz gaitasuna hobetu izanak aukera ugari zabaldu dizkie, horretara errealitatea hizkuntza horretan ezagutu, ulertu eta interpretatu ahal dutelako, eta horrekin guztiarekin batera, beraren kultur aberastasuna eta berezitasuna ere bai.
Halako abiapuntuarekin eta gure hezkuntza-komunitateari begirada bat botata, askotariko errealitate kulturanitza ikusiko dugu, ezen gure ikasgeletan lau kontinenteko 20tik gora herrialdetako ikasleak ditugu. Hortaz, bada, erabaki genuen, hor oso potentzial handia daukagula eta ez geundela prest hori aprobetxatu barik uzteko, aukerak asko eta liluragarriak baitziren beste errealitate eta kultura batzuetara hurbiltzeko eta beraiek gozatzeko. Eta hartara sortu zen gaur egun gure Munduko Artea egitasmoaren ernamuina.
Munduko Artea eskola-curriculumeko esparru guztietan (hizkuntzak, geografia, historia, matematika, informatika, teknologia, natur zientziak, gorputz heziketa, erlijioa, artea, plastika eta tutoretza) ikasturte osoan zehar lan egiteko diseinatutako egitasmo bat da, urte bi eta DBHko 4. maila bitarteko (biak barne) ikasle guztientzat. Oinarriak kulturartekotasunaren eta diziplinartekotasunaren printzipio metodologikoak ez ezik, lankidetzazko ikaskuntzak, eskola inklusiboa eta teknologia berrien erabilpena ere izango dira.
Programa egituratzen duen ardatza ikasturte bakoitzean obra plastiko bati buruz egiten den lan bat da. Lan horretan gure hezkuntza-komunitatean elkarrekin bizi diren kultura nagusien ordezkariak ikusiko dira, eta asmoa da, hurrengo ikasturteetan ere jarraitzea, halako eraz ezen, ikasleak euren eskola-garai osoan zehar munduko kultura desberdinetako artea ezagutzean joan daitezen.
Obra plastiko baten inguruko lan hori herri bakoitzaren beste kultur adierazpide batzuen osagarri izaten eta haiei eransten joango da, hau da, den delako herri horren honako hauei: musika, literatura, zinea, erlijioa, kirolak nahiz gastronomia, besteak beste. Lana, gainera, haren historiara, geografiara, erlijio-adierazpideetara hurbiltzea eta gaur egungo egoera ekonomikoa, soziala eta politikoa ezagutzea ere bada. Hori guztia, jakina, ikasleen adinaren eta curriculum mailaren arabera egokituta.
Ikasmaila bakoitzerako proposatutako naziotasunak edo herrialdeak honako hauek dira: HHrako europar eta japoniar margolariak, LH1erako Kolonbia-Latinoamerika, LH2rako Saharapeko Afrika, LH3rako Maroko, LH4rako Errumania, LH5erako Euskal Herria, LH6rako Espainia, DBH1erako Antzinako Grezia, DBH2rako Argentina-Latinoamerika, DBH3rako Txina eta DBH4rako Euskal Herria.
DBHko 1. mailako ikasleentzat antzinateko kultura bat, Antzinako Grezia, aurkeztea eta egitasmoan sartzea erabaki da, gure ohorezko gonbidatua izango baita eta beraren bitartez zibilizazioaren sehaska ezagutuko baitugu.
Ikasleek lanak zenbait formatutan egin ditzakete: obra plastikoa paperean, obra plastikoa hiru dimentsiotan, power pointak, word, blogak, beste euskarri batzuk, ahozko azalpenak, etab.
Beste alde batetik, jarduera horietako batzuk Bilboko Arte Eder Museoan eta Arte Berreginenean egingo dira, erakunde bi horiek programari lagunduko baitiote.
Horretara, bada, elkarturik geratuko dira egitasmo bi: Munduko Artea eta Normalkuntza; horrek dakar, elkar ezagutzea, ezagutu gaitzatela, eta geuk besteak ezagutzea, benetako begirunearen, integrazioaren eta elkarrekiko harremanaren oinarri gisa, bizi garen gizarte gero aberatsago eta askotarikoagoan.

Irakasle lanetan eman dute beraien lan-bizitza osoa Josunek, Maitek eta Lolik. Orain, erretreta hartuta, pozik bizi dira norbere zaletasunei eta lagun eta familiartekoei denbora gehiago eskainiz. Mahatserriko hiru irakasle ohiek ez zuten Irakaslearen Nazioarteko Egunaren berri (urriak 5). Guk aitzakiatzat hartu dugu eguna, azken urteotako hezkuntza munduko aldaketei buruz hitz egiteko.

Asko aldatu da hezkuntza azken hamarkadetan. Izugarri. Pentsa, Josune Elizondo irakasle lanetan hasi zenean 40tik gora ume zituen gelan eta, gainera, adin ezberdinekoak. Ikastola “klandestinoa” zen orduan eta umeen ikasketak ofizialtzeko zuten modu bakarra tranpa egitea zen. “Eskola nazionaleko irakasle batekin akordio batera iritsi ginen; bere zerrendetan gure umeak sartzen zituen”, gogoan du Josunek. Horrek euskaraz lan egiten jarraitzeko aukera ematen zien urtean zehar eta, azken hilean, “zer edo zer gaztelaniaz idazten irakasten genien”. Beti ere, ikasleak liburuxka bat eta azterketa batzuk betetzeko gai zirela erakutsi behar zuten.
Eta halako batean ofizialdu zen euskara EAEn (1978) eta abiarazi ziren euskarazko ikasketak legearen babespean (70-80ko hamarkadan). Bide horretan, “ahalegin handia” egin behar izan zuten irakasle euskaldun zaharrek zein berriek. Batzuk alfabetatzeko eta besteek hizkuntza ikasteko. Azken horien artean zegoen Maite del Vigo. Lan hura “gustura” egin zutela oroitzen du. Ikasleei erraztasun gehiago aitortzen dien arren hizkuntzak ikasteko: “Malguagoak dira eta denetik xurgatzen dute”.
Erabat konforme dago Loli Goti hizkuntzak ikasteko umeek duten gaitasunarekin. Baita eredu hiru eleanitzarekin ere: “Zelan egongo gara horren aurka?”, galdetzen du erretorikoki. “Baina Isabel Celaaren planteaketak hizkuntza bakoitzari eskaintzen zaion denborari bakarrik erreparatzen dio. Euskarari orduak murriztuko zaizkio eta euskararen kaltetan izango da”. Batik bat euskara erabat normalizatu gabe dagoen Bilbo bezalako hiri batean. “Hainbat ikaslek euskararekin duten kontaktu bakarra eskolan izaten dute eta, askotan, kosta egiten zaigu euskara elkarbizitzarako hizkuntza gisa erabiltzea ikastola barruan ere”. Eredu hiru eleanitza beste era batera ezar daitekeela uste du Lolik. “Umeek euskara finkatu arte itxaron daiteke, hiruzpalau urte izan arte aditu batzuen arabera, beste batzuen arabera zortzi urtetik aurrera sar daiteke hirugarren hizkuntza. Eskola orduetatik kanpo ere landu daitezke hizkuntzak, baina ez ahal dutenek bakarrik... nire zalantzak ditut planteaketarekin”, diosku Lolik.

Xabiertxotik arbela digitalera
Arbelean idatzi eta arbeletik kopiatu. Hori izan da batez ere Josunek erabili izan duen metodologia ikasgelan, “ez zegoelako besterik”. Xabiertxo testuliburuarekin eta irudiak nonahi eskuratuta egiten zituzten fitxekin ere ordu ugari eman zituen. Lolik oso gogoan du cola de pescado zelan prestatzen zuten eta Maitek, aldiz, multikopistako “lan zikina”. Hurrengo aldaketa handia fotokopiagailuak eragin zuen. Ikastetxeetara heldu zenean, paper kontsumoan igarri zuten batik bat: “Orriak alperrik galtzen hasi ginen; ene, zenbat arbola bota dugun”.
Teknologia digitalak “beldurtu” egin zuen Josune hasieran, eta azkenerako, “ohitu” egin zen. Oso erraz eta arin lan egiteko ematen duen aukeragatik gustuko du Maitek: “Arbela digitala ondo erabiliz gero, maravilla bat da”. Euskarri berrien aldekoa da baita Loli, baina arbela digitalaren ondoan betiko arbela mantentzearen alde dago, “ezin dugulako makinen esku egon”. Eta hainbeste makinaren artean, wifi sareek osasunean sor ditzaketen ondorioak agertu dira mahai gainean. Maitek arduratuta aipatzen du hainbeste uhin gazteen artean egotea “ez dela ona. Wifiaren inguruko informazio dena ez digutela eman uste dut”.
Josuneren kezka bestelako da, irakaskuntzan hitza indarra galtzen ari dela deritzo teknologia berriek eskaintzen dituzten irudien mesedetan. “Lehen, ondo idazteari garrantzia handia ematen zitzaion. Orain, berriz, hitzak eta diskurtsoak sobera daudela dirudi”. Irudien “perfekzioagatik” izan daitekeelakoan dago Maite, eta lehengo diskurtsoa eta irudi berriak “uztartzearen alde”, egiten du.

48tik 20 ikaslera
Ikasle kopuruan ere gorabehera handia izan da. Baby boom garaian 48 ume izan zituen gelan Josunek bere ardurapean eta 40, 42 ume ere “askotan” izan ditu. Egun, aldiz, krisi demografikoaren aztarnapean, 20 ikasle inguru izatea da ohikoa. “Lehen zoramena zen ikasle bakar bati denbora apur bat eskaintzea, horretarako besteei bestelako lanen bat eman beharra zegoen. Orain, lana hobeto egiten da eta ikasleak hobeto ezagutzen dira”. Maite konforme dago horretan, eta aniztasuna hobeto lantzeko dagoen aukera azpimarratzen du. Esaterako, ikasle etorkinekin. “Ikasle etorkin asko ditugu eta, irakasteaz gain, lagundu ere egin behar diegu”, dio. Baina ikasgelan ume gutxi egoteak desabantailak ere izan ditzake, taldea “huts” gera daiteke Loliren esanetan. Besteak beste, umeak bere antzeko jarrerak bilatzen dituenean ikaskideen artean eta topatzen ez dituenean.

Irakasle-guraso harremanak hobetzeke
Irakasleen kontrako erasorik ez du ezagutu hiruretako inork. “Ez dira kasu asko”, argitu du Lolik. Irakaskuntzan eraso oso gutxi gertatzen den arren, konturatu dira geroz eta nabarmenagoa dela guraso eta irakasleen arteko zatiketa, umeak txikiak direnean batez ere. “Seme-alaben alde egiten dute gurasoek eta, arazoren bat dagoenean, umeak oraindik txikiak direla argudiatzen dute”. Baina Josuneren arabera, ez da orokorki gertatzen den zerbait.
Irakasle-guraso artean komunikazio gehiago behar da, “zailtasunak daudenean, umeari laguntzeko”. “Batzutan etsaiak garela ematen du” eta horregatik Lolik gertaerak kontrastatzea eta elkarri gehiago entzutea proposatzen du. Horretarako, irakasleok “errespetu, autoritate gehiago beharko genuke eta hori finkatzen jakin”. Hori lanarekin irabazten ei da, eta baita formakuntzarekin eta lantaldearekin. “Hor dago erronka. Ez dugu zertan berdin pentsatu behar, baina ados jarri behar dugu umeen hobe beharrez”.

Eskakizun gehiegi
Hirurek onartzen dute aho batez eskolari gehiegi eskatzen zaiola egun: “Dena; eta hori ez da posible”. “Gizarteko arazo guztien erantzunak eskolan landu behar ditugu, txikitatik. Baina ez dugu ez denborarik ez baliabiderik horretarako. Ikasleengan eskolak duen eragina txikia da, %20koa. Eragin handia dute, aldiz, komunikabideek eta familiak. Hori kontutan izan behar genuke, eskolak ezin baitu denera heldu”.
Eta horrela iritsi gara, egungo irakasleak derrigorrezko dituen hiru baldintzak zehaztera: pazientzia, indar fisikoa eta lantaldea. Pazientzia mugagabea “umeekin eta ume ez direnekin lan egiteko”, indar fisikoa “ezarriak baino lanordu gehiago egiteko” eta lantaldea “aholkuak eskatu, gogoetak egin eta, behar denean, desahogatzeko”. Aberasgarria eta beharrezkoa dute irakasleek lantaldea ondoan. Horregatik ikastetxea uztea egokitu zaienean, Bilboko Udalaren, Bizkaiko Foru Aldundiaren edota Eusko Jaurlaritzaren omenaldiekin alderatuz, askoz “hurbilagokoa” sentitu dute lankideengandik jaso duten agurra. Ekitaldi xumeak izanagatik, “bihotz-bihotzez” egindakoak izan dira. Lankideak utzi ordez “lagunak” utzi dituzte eskolan eta baita beraien “bizitzaren zati handi bat” ere.

Josune Elizondo
Batxilerra bukatu eta Medikuntza ikastea pasa zitzaion burutik Josuneri, baina “nik neuk baztertu nuen kalamidade bat naizelako”. Ama, ahizpa eta lagun-mina irakasle izanik, “ni ere iraskale”, erabaki zuen: “Eta ez naiz inoiz damutu, kontrakoa baizik”. Algortako ikastolan hasi zen lanean 18 urterekin, bost urte eman zituen bertan, Azkorrin bi urte eta Begoñazpi ikastolan 35 urte. Lehen urteetan “itzelezko ilusioa genuen, une gatxak ere egon dira, baina denbora pasa ahala lanean gero eta gusturago egon naizela sentitzen dut”. Pazientzia asko landu duela dio Josunek, “oso beharrezkoa” den zerbait irakaskuntzan, “umeekin eta, bereziki,  ume ez direnekin”. Pozik jubilatu zen eta harrezkero bere hobbyak latzen aritzen da: irakurtzen, ibiltzen eta Qi gang praktikatzen.

Maite del Vigo
“Baldintzek bultzatuta” aukeratu zuen Maitek Magisteritza. Familia arrunta zuen eta gogoan du ikasteko egin behar izan zuen “ahalegina”. Behin irakaskuntzara bideratuta, “ikasteko zaletasuna” ume eta gazteei kutsatzea erabaki zuen. 22 urterekin ekin zion lanari Erandion. Gero ezagutu zituen Gurutzeta, San Antonio-Etxebarri eta azkenik, 15 urtez, Gabriel Arestiko ikasgelak. “Une txarrak pasatzen dira, baina orokorrean oso lan aberatsa da; pertsonalki asko hazten zara”. Erretirorako ordua heldu zitzaionean, “ez nuen jubilatzerik nahi, oso gustura nengoen. Baina, orain, oso pozik nago jubilatuta”. Irakasle izatetik ikasle izatera pasa da unibertsitatean, eta igeriketa eta gimnasia ere egiten ditu. Familia eta lagunekin ez dagoenean, Berbalagunekin elkartzen da.

Loli Goti
Batxilerra egitera gurasoek “bidali” zuten Loli. Bukatzean, Magisteritza hautatu zuen “Bilbon ikasi ahal zelako; ez zegoen bestelako aukerarik”, dio. 18 urterekin hasi zen irakasle lanean Arakaldon lehengoz eta aurrerago Loiun eta Banderas-Arangoitin. Gero eszedentzia eskatu zuen eta Zornotzako ikastolan eta Karmelo ikastolan lan egin du, 2010-11 ikasturtean jubilatu zen arte. Jubilatu berria da. “Jarraituko nuen lanean apur bat gehiago, agian. 60 urterekin erretiratzeko aukera hortxe nuen eta onartu egin nuen. Faltan ditut ikastolako gauza batzuk, baina jubilazioak abantailak ere baditu”. Frantsesa ikasten hasi da eta baita argazkigintza eta euskal dantzak ere. Astean behin mendira eta zinemara joaten da eta, batik bat, 91 urte dituen ama zaintzen ematen du denbora.