Berton. Gaia: bakarka

 

 

 

Kooperatibak, enpresa mundua eta ekonomia izan ditugu mintzagai Lorea Soldevilla santutxuarrarekin. Asko daki gai horiei buruz Euskadiko Kooperatiben Konfederazioko (KONFEKOOP) goi teknikaria baita. Egungo egoera ulertzen laguntzeko eskatu diogu Loreari. Eskuzabalki aholkuak eman dizkigu bizi dugun krisi garairako eta aurrera begira datorkiguna irudikatu digu.

 

 

Kooperatiben urtea izendatu du 2012a Nazio Batuen Erakundeak. Zertarako balio du izendapenak?
Oso gutxitan saltzen dugu kooperatibok gure burua enpresa modura, sarritan izen huts bat baino ez gara besteentzat. Oso gutxitan aipatu dugu, ‘aizue guk enpresa egiteko beste modu bat daukagu’. Jendea horretaz jabetzea nahi genuke.
Kooperatiben urtean 20 ekitalditik gora iragarri dituzue KONFEKOOPetik. Nabarmentzekorik?
Urte bete daramagu ekitaldiak prestatzen. Mus txapelketarako izen emateko epea, esaterako, zabalik dago eta otsailean hasiko dira bikoteak jokatzen. Final handia azaroaren 11ko kooperatibisten jaian ospatuko da. Egun osoko jaialdia antolatu dugu Durangoko Landakon. Instituzio mailako ekitaldia, berriz, azaroaren 29an izango da Euskalduna jauregian.
Ekonomia egiteko beste era bat behar dela defendatzen dute askok une honetan. Badu zerikusirik eskaera horrek kooperatibekin?
Kapitalean baino gehiago pertsonetan oinarritutako sistema ekonomiko bat behar dugun ideia zabaldu da 2008an krisia sortu zenetik. Harritu egiten gaitu horrek. Gu orain dela urte asko ari gara lanean ideia horretan.
Zein bereizgarri duzue kooperatibek?
Bazkideek urtero batzar orokor batean parte hartzen dute. Bertan nork bere ahotsa du eta  erabakiak hartzeko aukera ere bai. Protestatu ordez, proposamenak egiten dira. Hori da, esaterako, kooperatiben betebeharretako bat.
Langileen inplikazioa lanarekin eta enpresarekin handiagoa al da?
Inplikazioa berezkoa dute eta ezin garrantzitsuagoa da bizi dugun garai korapilotsu honetan. Enpresa kapitalista batean ezarritako helburu batzuk ditu langileak eta horietara iritsi behar du. Kooperatibetan langileak berak ezartzen ditu helburuak eta badaki zer aldatu eta zer hobetu. Kooperatibek aukera ematen dute hausnarketa egin eta gauzak aldatzeko.
Langileak oro har inplikatzeko prest ikusten dituzu?
Egungo gizartean kosta egiten da funtzionarioen pentsamendua bazterrean uztea. ‘Besteek har ditzatela erabakiak’ esaldiarekin laburbiltzen den jarrera oso zabalduta dago. Kooperatibetan ere badaude horrelako pertsonak, ez pentsa libratzen garenik.      
Zortzi pertsonatik batek harremana du kooperatibekin, baina oraindik kooperatibekiko ezjakintasuna handia da. Zelan gaindi daiteke hori?
Informazio falta asko dago. Kooperatibak aipatzean langileak bazkideak diren enpresa du buruan jendeak, baina ez da horrela kasu guztietan. Kooperatiba mota asko daude: irakaskuntza, kontsumo, nekazaritza, etxebizitza eta finantza arlokoak, eta nork bere antolaketa du.
Krisiari hobeto erantzuten diote kooperatibek. Zergatik?
Bai, bi arrazoi garrantzitsu daude. Bata, egoera txarren aurrean denen artean erabakitzen delako zer egin, pertsona bakarraren esku utzi ordez erabakia. Horrelakoetan, denek estutzea erabaki ohi dute; malgutzea. Kooperatiba batzuk jardunaldia luzatu dute soldata mantenduz, beste batzuk soldata jaitsi dute kanporaketak ekidinez. Bigarren arrazoi bat bazkideen inplikazioa da. Garai oparoetan irabaziak banatu egiten direlako eta garai txarretan denek estutu behar dutelako. Enpresa kapitalistetan une txarretan langilea lanez zamatzen da lanpostua mantendu nahi badu, baina inor ere ez da beretaz gogoratzen une onetan.
Kooperatibak krisi garaian enplegua sortzera iritsi ei dira. Egia al da?
Gu enpresa gara eta krisi garaian sufritzen ari gara. Baina egia da, Elkar-Lanen datuen arabera, kooperatibak sortzeko kontsultek gora egin dute. Lanpostua arriskuan duten pertsona askok jo dute gugana aholku eske. Bi, hiru eta lau kideko taldeak dira. Beren enpresak lana izan arren, nagusiak lantegia ixteko erabakia hartuta, beraien kabuz aurrera egin dezaketela uste dute. Badira enpresa desberdinetan lan egiten duten lagunak ere, kaleratzeak ugaritzean, elkarrekin enpresa muntatzea erabakitzen dutenak. Horrelako kasuak asko ugaritu dira eta, ondorioz, krisi garaian kooperatiba piloa sortu da. Urtean 50 kooperatiba sortzetik urtean 100 sortzera pasa gara. Asko pozten gaitu horrek.
Zein egoeran daude Bilboaldeko kooperatibak?
Zerbitzuetako kooperatibak eta irakaskuntzakoak dira gehienak. Batez ere ugariak dira laguntza zerbitzua ematen duten kooperatibak. Aisiarako kooperatibak, esaterako, nahiko txarto ari dira pasatzen eta ikastetxe kontzertatuak estuago dabiltza laguntzak murriztu dizkietenik.
Zelan ikusten duzu etorkizuna?
Bizpahiru urte zail ditugu aurretik erabaki korapilotsuak hartzeko.
Zer egin behar dute pertsona ekintzaileek une honetan?
Gauzak oso ondo aztertu. Jendeak ideiak baditu, baina benetan ez daki zelan antolatu. Forma juridikoa baino gehiago eduki behar da pentsatuta. Ideia ondo garatuta duzunean errazagoa da geroko antolaketa.
Informazio ekonomikoa jasotzen ari gara uneoro. Baina ulertzen dugu esaten digutena?
Jendea nahiko galduta ikusten dut. Oparotasunetik gatoz eta oparotasunean edonola gastatu dugu dirua. Orain, beldurtu egin gaituzte komunikabideek eta jasotzen ditugun mezuak oso urrutikoak direla uste dugu. Kosta egiten zaigu lehentasunak ezartzea. Txip aldaketa ez dugu egin.
Egunerokoan zelan ikusten gaituzu mahatsorriak?
Supermerkatuan sarri begiratzen diot ondoko orgari eta barruan duena aztertzen dut. Behar-beharreko gauza gutxi ikusten ditut. Lehentasunak aldatu egin behar dira krisialdian eta ez dugu arazorik izan behar urarekin bazkaltzeko. Etxean gauzak horrela badira, enpresa munduan zaila da aurrera egitea.
Emazkiguzu aholku batzuk?
Zerrenda bat egin eta lehentasunak ezarri. Erabaki behar da: hau ezinbestekoa da eta hori ez. Gastuei zenbakiak jarriz gero, harritu egingo gara.

SEI GALDERA LABURRAK
Zelan daude kooperatibak? Egoera zailean, denok bezala
Zer da ekonomia? Nire motorra
Zer da egin behar dena? Lehentasunak ezarri
Zer da egin behar ez dena? Edalontzia erdi hutsik ikusi
Dirua izanez gero? Bidaiatu
Diruz larri ibiliz gero? Gastuak murriztu

 

 

Urtarrilean 20 urte beteko ditu Tas-Tas irrati libreak. Ibilbide luze horren erdia egin du Iñigo Muñoz barakaldarrak bertan lanean. Orain, itsasontziaren lema darama Prim kalean kokatuta dauden estudioetatik. Informatikaria ikasketaz, kazetaria ogibidez. Berarekin geratu gara Tas-Tas irratiari buruz hitz egiteko.

Zer da Tas-Tas?
Bilbo Handirako emititzen duen irrati librea da. Eragileei begira, beraiek egiten dituzten ekimenen bozgorailu xume bat izatea da gure helburu nagusia.
Diala irrati emisoraz beteta dago. Zergatik entzun Tas-Tas?
Gurea irrati ezberdina da. Ez dut uste beste inon okupazio mugimenduaren inguruko saioak, emakumeek emakumeentzat egindako saioak zein rap taldeen inguruko saioak entzun daitezkeenik. Beste irrati batzuek eskaintzen ez duten hori ematen diegu entzuleei.
Tas-Tas irratiak 20 urte beteko ditu urtarrilean.
Bai, badira batzuk. Oraindik datarik itxi ez badugu ere, saio berezi bat prestatuko dugu 20 urte hauetako ibilbidea errepasatzeko. Dena den, nik hamar urte baino ez daramatzat hemen lanean.
Guzti hori bazkideen laguntzari esker…
Egun 200 bat bazkide ditugu eta beraien babesa ezinbestekoa da. Beraiek dira gure diru iturri nagusia. Horrelako proiektu bat aurrera eramateko nahi eta nahi ez dirua behar da. Duela urte asko, ni sartu baino lehenago, Patastas izeneko patata frijituak saltzeko gurdi bat zuten. Satorrak konpartsaren Aste Nagusiko txosnan txandak egiten hasi ginen eta egun Zaratas izeneko txosna propioa daukagu. Dirua biltzeko beste bide bat da.
Publizitatea ere tartekatzen duzue noizean behin.
Baina gutxi eta alternatiboa. Sentsibilizazio kanpainak egiten ditugu, Gobernuz Kanpoko Erakundeekin lan egiten dugu, komertzio txikien publizitatea… Bazkideak diru iturri nagusia izateak independentzia, aniztasuna eta egonkortasuna ematen dizkigu.
Eusko Jaurlaritzak irratietarako 35 lizentziaren banaketa deialdia egin du. Tas-Tas aurkeztekoa da, baina ez dago batere konforme lehiaketako baldintzekin.
Lehiaketa hori arautzen duen dekretua irrati komertzialen mesedetan eginda dago. Eusko Jaurlaritzaren dekretua Madrilekoarenaren (Espainia) kopia da. Irrati libreentzako murrizketak batzen dira bietan, adibidez, KB 1eko indarrarekin emititzeko baimena baino ez ematea. Indar horrekin Santutxu osora ere ez ginateke iritsiko. Lizentzia horiek banatzerako orduan gainera ez da euskara kontuan hartuko. Galtzen azkena esperantza izan ohi dela esaten bada ere, ez daukat itxaropen handiegirik.
Askok lizentzia hau eskuratzekotan irrati libre izateari utziko zeniekela esan dute.
Bakoitzak bere iritzia du, baina nik uste dut garrantzitsuagoa dela gure berdintasunak lantzea, uneoro desberdintasunei begira egotea baino. Nik ez dut uste irrati librea izateak lizentziarik gabe emititzea esan nahi duenik. Besteak beste, irrati komertzial askok lizentziarik gabe emititzen dutelako. Bilbon emititzen diren irrati gehienek ez daukate lizentziarik eta horrek ez ditu irrati libre egiten. Ez dut uste bi gauzak kontrajarriak direnik.
Lehen lizentziak banatzerako orduan euskara aipatu duzu. Zein presentzia du euskarak Tas-Tasen?
Behar lukeena baino txikiagoa. Programazioaren heren bat inguru baino ez da euskaraz. Saio asko beste irrati batzuekin elkarlanean egiten ditugu. Arrosa irrati sareko kide gara eta horrek beste irrati batzuekin ditugun harremanak hobetzeko aukera eman digu. Halere kontuan izan behar dugu programa hauen elkartrukeak muga batzuk dituela maila lokalean egiten baitugu lan.
Orain lanerako erabiltzen baduzu ere, euskaldun berria zara. Zerk eraman zintuen euskara ikastera?
Nik A ereduan ikasi nuen eta konturatu nintzen euskararik ikasi ezean Euskal Herrian bizi nintzenez, herri honen zati bat galtzen ari nintzela. Gogoan dut nire lehenengo elkarrizketa ‘Leihotikan’ taldeari egin niola. Haiek euskaldunak izan arren ni ikasten ari nintzenez ez nintzen ausartu euskara erabiltzera eta gazteleraz elkarrizketatu nituen. Irratiak euskara hobetzen lagundu dit.
Nola iritsi zinen Gurutzetatik (Barakaldo) Bilboko Tas-Tas irratira?
Musika saio bat egiteko gogoa nuen. Auzokide batzuk Tas-Tas irratian ari ziren lanean. Ni musikazalea naiz eta irrati libreen entzulea. Pentsatu nuen musika saioaz gain konpromisoak hartzeko momentua zela. Militantzia garatzeko unea zela. Batzuetan ez duzu kontuan hartzen zenbateraino aldatuko dizun bizitza erabaki batek.
Zer eman dizu Tas-Tas irratiak?
Jende interesgarri asko ezagutzeko aukera eman dit hamar urte hauetan. Orain zaharragoa naiz. Pertsona moduan hazteko baliagarria izan da. Elkarrizketa eta une hunkigarriak bizitzeko aukera eman dit. Orain gogoan daukat Santutxuko lagun bati eginiko elkarrizketa. Juan Manuel Totorika elkarrizketatu nuen bere semearen espetxeratzeari buruz. Beti gogoratzen dudan elkarrizketetako bat da. Amaia Urizarren amari egin nion elkarrizketa ere gogoan dut. Duintasun osoz kontatu zuen alabak bizi izandako guztia. Neska mexikar batek ere atxiloaldi masibo bateko transladoan nola bortxatu zuten kontatu zuen. Naturaltasun osoz aritu zen. Egunero entzuten ez diren kontuak dira eta emozionatu egiten zaituzte.
Momentu zailak ere izango zenituzten?
Kar, kar, kar. Duela urte batzuk hogei bat minutuko elkarrizketa bat programatu genuen saio baterako. Nire lankideak baina, elkarrizketak egiterakoan zaindu behar den urrezko araua hautsi zuen: bai edo ez hitzekin erantzun daitezkeen galderak egitea. Hogei minutuko elkarrizketa minutu batekoa bihurtu zen eta gainontzeko 19 minutuak inprobisatu egin behar izan genituen.
Asko inprobisatzen da irratian?
Batzutan. Ni baina, ahalik eta gutxien inprobisatzen saiatzen naiz. Besteak beste gaizki egiten dudalako. Irratiak sekretu asko ditu, baina nagusiena gauzak aldez aurretik prestatzea da, bertsolaria ez bazara behintzat.
Eta zer eman diozu zuk irratiari?
Webgune berria eta ahots berri bat. Galdera hau beste batzuk erantzun beharko lukete.
Tas-Tas 97.0 FMn ez ezik, sarean ere aurkitu dezakegu.
Bai, Tas-Tasen webgunean (tas-tas.org) hainbat eduki aurki daitezke. Bertan eskegitzen ditugu audioak besteak beste. Twitter (@TTirratia) eta Facebook kontuak ere baditugu.
Internetek entzuleen eremu geografikoa zabaltzeko balio izan dizue?
Bai. Igartzen da. Noizean behin epostak jasotzen ditugu lehen jasotzen ez genituen lekuetatik. Hego Ameriketatik ere jaso izan dugu baten bat.
Etorkizunerako erronkaren bat?
Momentuz hemen jarraitzea gustatuko litzaidake. Magazine lokala hobetzea, kolaboratzaile gehiago izatea ere erronka bat litzateke. Unean-unean entzuleak zerk erakarriko dituen jakin behar duzu. Zein izan daitekeen jendearengana heltzeko tresnarik egokiena.

GALDERA LABURRAK
Beldurrik handiena? Irratia desagertzea
Tas-Tas ez den beste hedabide bat? Argia.com-eko ‘Beranduegi’
Prentsa idatzia, irratia ala telebista? Bakoitzak ditu bere abantailak
Kazetarien bekatu bat? Kopiatu eta itsastea
Nola ikusten duzu irrati libreen etorkizuna? Itsaropentsu
Eta kazetaritzarena orokorrean? Ilun

 

 

Sabino Arana Fundazioak Mahatserrian batu ditu bere alor guztiak, hau da, bulegoak, Hermes aldizkaria, hitzaldi-aretoak eta abar, Mandobide kalean daude, funikularraren alboan. Orain arte Artean egon diren euskal nazionalismoaren museoa eta agiritegia ere, eraikin horretara datoz eta GOAZ Museum izenarekin, laster zabalduko dute. 30.000 argazki, bandera eta jantzi historikoak, kartelak eta pegatinak, artelanak, idazki baliotsuak, 38.000 liburu, Sabino Arana Fundazioaren fondoen neurria ikaragarria da. GOAZ museoa noizko egongo den prest jakiteko, eta Fundazioari buruz hitz egiteko, Irune Zuluaga bertako zuzendariarekin batu gara.

Zein fasetan dago GOAZ Museum sortzeko prozesua?
Apiril-maiatz inguruan, Arteatik gauzak ekartzen hasi ginen. Orain, obra egiten gabiltza, arotzak, elektrikariak eta abar dabiltza lanean eta, bestetik, gu plan museologikoa eta museografikoa egiten gabiltza, beharrezko baldintza guztiak betetzeko. 2012an, uda ostean museoa zabaltzeko asmoa daukagu, lehenengo erakusketa iraunkorra jarriko dugu. Orain abenduan aldi baterako erakusketen gunea zabalduko dugu bakarrik, eta Hermes pentsamendu aldizkariaren hamargarren urteurrenaren gainean izango da lehenengoa.
Zeintzuk dira museoa Arratiatik Mahatserrira ekartzeko arrazoiak?
Arteakoa txiki geratu zaigu, nahi genuen guztia egiteko lekurik ez dago, hemen erosoago egongo gara. Gainera, Bilbon bertan egotea abantaila nabarmena da, museoen ikuspuntutik eta jendearen mugimenduari begiratuta, Bilbo erdigunea da; argi dago Arteara doan bisitari mota desberdina dela, Gorbeiara begira dago eta ez horrenbeste historiara edota museoetara. Hori bai, gu gustura egon gara Artean.
Mandobide kaleko eraikin batean kokatu duzue GOAZ museo berria, nola aukeratu duzue eraikin hori?
Inguru hau zehazki ez genuen aukeratu, baina gutxieneko neurri bateko instalazioak behar ditugu eta eraikin honek tamaina egokia dauka, 3.000 metro koadro, hori ez da edonon topatzen. Buelta askorik ez genion eman. Museoaz gain, artxiboa, Sabino Arana Fundazioaren bulegoak eta batzar aretoa jarri ditugu hemen.
Zein da GOAZ museoaren helburua edota asmoa?
Museoa berezia eta bakarra da, euskal abertzaletasunaren museoa da gurea eta horretaz hitz egiteko ez dago besterik, ez hemen ezta beste inon ere. Kontatu nahi duguna da, gure herriaren azken 150 urteotako ibilbidea. Ez da historia museo hutsa izango, gizarte museoa ere bai, horregatik, ICOMen (Nazioarteko Museoen Elkartea) gizarte museoen alorrean sartzeko eskaera egin dugu. Bestetik, abertzaletasuna ideologia bat ere bada, hori ere aztertzen dugu.
Zeintzuk dira museoko altxorrak?
Egia esan, denetik dago, asko oso bereziak; oso garrantzitsuak dira oihalak, hau da, ikurrinak, jantziak... margolanak, Sabino Arana eta Agirre Lehendakariaren altzariak ditugu, gerrako gauzak, hemen bakarrik aurki daitezkeen objektu asko.
Iraganari begiratzen zaio museoan, etorkizuna eraikitzeko politikari eta eragileek gehiago aztertu beharko lukete hemen dagoena, historiak utzitakoa?
Hain zuzen ere, Sabino Arana Fundazioaren leloa ildo horretan doa: Atzokoan finkatuz, gaur biharkoa bultzatu. Alderdi politikoren bati lotutako fundazio bakarra gara, artxiboa, museoa eta hemeroteka dituena eta funtsezkoa da hori kontuan izatea. Gure gizarteari ardura dioten gaiak azaleratzen ahalegintzen gara gure mintegietan, baina atzera begiratzea, zer egin dugun, nondik gatozen ikustea oinarrizkoa da. Inportantea da gaurko gizarteak jakitea zein den gure historia, zein izan diren gure akatsak eta bilakaera. Bereziki, abertzaleentzat izan daiteke baliagarria, gure ustez abertzaletasuna balio handiko pentsamendua da eta historian oinarrituta erakutsi nahi dugu etorkizunean ere lekua daukala.
Bilboko museo ezagunen ‘zirkuituan’, aisialdiko gidetan-eta, sartzeko asmoz dator GOAZ ala aparteko filosofia batekin ibiliko zarete?
Bai bertakoentzat zein kanpotik datozenentzat ere, egoki ikusten dut museoa eta, beraz, besteekin batera egongo gara. Abertzaletasunak hemen zer garrantzia izan duen erakustea, kanpotarrentzat ere izan daiteke baliagarria, gu kanpora goazenean jakin nahi dugu non gauden, zein historia daukaten han; hemen ere, gurea erakutsi behar diegu.
Tailer didaktikoak antolatzeko asmoa ere baduzue?
Bai, hori Artean ere egiten genuen. Historia tailerrak egiten ditugu, azken urteetako historiaren protagonistak, gerrako lekukoak eta antzekoak, belaunaldi berriekin kontaktuan jartzen ditugu eta eraikin berrian berdin jarraitu nahi dugu. Gabonetan egingo dugu lehenengo tailerra, ikasleekin. Inguruko gazteekin lan egin nahi dugu, eurentzako jarduerak antolatu. Auzoari zabalik egongo den gunea da hau eta auzotarrek jakin behar dute, hemengo ekitaldiak guztientzat zabalik daudela, ez dela gonbidapenik behar.
Agiritegia ere ekarri duzue Mandobide kaleko eraikinera eta zabalik dago dagoeneko, zelakoa da?
Ikertzaileentzat dago zabalik batez ere, baina edonorentzat da. Hainbat alorretan banatutako dokumentuak dauzkagu, EAJri dagozkionak, politikarien dokumentazioa, gerrako informazioa eta abar. Egunero ibiltzen dira ikertzaileak hemen, euren ikerketetarako materialaren bila eta atzerritik ere etortzen zaizkigu; udan, esaterako, Estatu Batuetako ikertzaile asko etorri zaizkigu. Abertzaletasuna, gerra, erbestea eta antzeko gaiak aztertzeko aproposa da; gainera, jende partikular asko etortzen da, aitite, amama edota senideren baten arrastoaren bila.
Zein tamaina dauka agiritegiak?
Artxiboen neurria, antza, metroka neurtzen da, gureak ia 500 metro dauzka. Hori asko da, historia eta balio handiko dokumentuak daude.
GOAZ museoaren inguruan, Sabino Arana Fundazioaren bulego guztiak batu dituzue Mahatserrian, horrek zer onura ekarriko dio erakundeari?
Kanpora begira badauka garrantzia, Sabino Aranak zenbat gauza antolatzen dituen jakinarazteko, izan ere, erakundearen alorrak sakabanatuta badaude, ez da erraza jarduera guztia osotasun baten moduan gizarteratzea. Barrura begira, askoz erosoagoa da, orain arte banatuta egon gara langileok, batzuk Artean, besteak Bilbon. Orain, elkarren alboan gaude denok.
Ekitaldi handienak (Sabino Arana Sariak nagusiki), hona ekarriko dituzue?
Jendetsuenak hartzeko, hemen ere ez dugu areto aproposik, beraz Arriagan eta Euskaldunan egiten jarraituko dugu. Beste guztia bai, hemen egingo da, berbaldiak, mintegiak... horretarako daukagu Agirre Lehendakaria Aretoa eta esan behar da, areto hori, auzoko taldeek edo enpresek ere erabil dezaketela euren ekitaldietarako, ahal badugu lekua egingo diegu. Enpresaren batek batzarra egin du hor honezkero.
Gaur eguneko egoeran, behin betiko bakea lortzeko aukera begibistan, zein izango da Fundazioaren egitekoa?
Gure funtzioa da, zabaldu den prozesua bultzatzea; ETAk esan du ez duela oinaze gehiago eragingo eta horrek prozesua zabaldu du, baina luzea izango da eta guk bultzatu egin behar dugu. ETAk komunikatua atera eta astebetera, guk mintegi bat antolatu genuen eta horretan jarraituko dugu. Bakearen arloan mila gauza daude orain konpontzeko eta gu bide horretan beste pieza bat gara, ahalegina egingo dugu, guztion zeregina da. Lehenago ere, bakearen alde inplikatuta egon ginen eta, orain, zelan ez, berdin edo gehiago.
Museoak eta agiritegiak iraganari buruz erakusten digunak lagunduko du prozesu horretan?
Hemen daukagun altxorra horretarako dago, ikertzaileak etorri, aztertu eta aurrerantza pausoak egiteko. Onuragarria eta baliagarria izango delakoan nago.
Bakeaz gain, zein beste erronka dauzka Fundazioak etorkizunerako?
Gure erronkak eta helburuak gizartearenak dira, urtero aztertzen ditugun gaiak beti dira gizarteari lotutako kezkak. Esaterako, azkenaldian, ekonomia eta krisia, energia eta antzekoak jorratu ditugu. Bakea ere sarri agertu izan da. Gizartearen ardurei erantzuna eman nahi diegu. Abertzaletasunean sinisten dugu eta ikuspuntu horretatik ahalegintzen gara gizarteko gaiak aztertu eta konpontzen. Hori bai, guk jendea mintegietara gonbidatzen dugunean, ideologia guztietako jendea ekartzen dugu, ikuspuntu guztien berri izateko.
Krisiak eragin dio Sabino Arana Fundazioari?
Gure diruaren zati handi bat erakundeetatik dator, dirulaguntzak-eta. Murriztu egin zaigu hori, beste guztiei gertatu zaien moduan. Estutu egin behar ditugu aurrekontuak, baina indartsu gaude etorkizunerako.
Zuk zeuk, 12 urte daramatzazu Fundazioaren zuzendaritzan, etorkizunari nola begiratzen diozu?
Nahiago dut ez begiratu, badauzkat hemen ardurak, nire aspirazioa da eguneroko lana ondo betetzea, hori ez da makala.
Zer eman dizu Fundazioak zuri?
Asko, asko ikasi dut, pertsona interesgarri asko ezagutu. Hainbeste gairi buruzko ekimenak antolatzen ditugunez, egunero daukat aukera mundua zelan dagoen ikusteko. Gure herriak zelakoak pasatu dituen ere jakin ahal izan dut, pertsona anonimo batek museorako zer edo zer ekartzen duen bakoitzean, atzean bizipen pertsonalak, sentimenduak, sufrimendua daudela ikus dezaket.
Eta zuk zer eman diozu Fundazioari?
Ni hemen nagoenetik aldaketa asko egon dira, baina ez dut uste niri esker izan direnik, niri gauzak bideratzea tokatu zait.
Zer eskatzen diozu etorkizunari?
Museoa Bilbora ekarrita uste dut ezagunago egingo dela eta ondo dago hori, jendeak jakin behar du zein den bere aurrekoen historia eta ondorioak atera.

LABURREAN
Lehenagoko politikari bat: Agirre Lehendakaria
Gaur egungo politikari bat: Iñigo Urkullu, noizbait onartu beharko zaio bakearen alde egin duena
20 urte barru, zein agiri nahiko zenuke artxiboan? Bake prozesuaren dokumentazioa
Europak iraungo du? Bai, abertzaleok beti sinestu dugu Europan
Noizko emakumezko lehendakaria? Ziur helduko dela

 

 

 

Zuhaitzen adar berezi batzuen bila aldapa malkartsuetan ibiltzen da. Adar horiekin lerroak irudikatzen ditu eta lerro artekoa iradoki. Bere azken lanetako batzuk erakusgai izan ditu Jose Angel Lasa eskultoreak eta pozik izan duen harrerarekin. Mahatserrian urte luzez bizi eta lan egindako legorretar bilbotartuak luze hitz egin digu arteaz, artista ikuspuntutik eta baita Arte Eder fakultateko irakasle ikuspuntutik ere.

Zelako harrera izan du Lerro artean zure erakusketak Lumbreras galerian ikusgai eman duen hilabetean?
Galeristak ‘ondo’ esan dit. Unibertsitateko ikasle eta arte munduko jende asko etorri da; hori ona izaten da berez. Eta gero lagun asko. Bestelakoak ere etorri dira.
Iritzi onak jaso ditu zure erakusketak.
Dakitenek, hau da, artistek eta galerietako arduradunek ondo hartu dute. Kristoren ilusioa ematen du horrek. Artista umilik ez dago. Elikatu egin dut pixka bat nire harrotasuna.
Zelakoak dira Lerro artean erakusketa osatu duten obrak?
Lerroak eta lauak, bi kontzeptu horiekin jokatu dut. Nik lerroak aportatzen ditut, lerro ordenatuak, naturatik hartutakoak. Normalean, zuhaitzaren zura erabiliz egiten da eskultura. Nik masa ez den hori hartu dut, adarrak; horiek dira lerroak. Eta lerroa erakustean lerro tartean dagoena ere jendeari erakusten ahalegindu naiz; arrazionala, ez arrazionala, eremu anbiguo hori.
Erabili dituzun adarrak ez dira edonolakoak izan.
Edozelakoak ez dira arrazoi bategatik. Normalean, zuhaitz baten adarra angelu zuzenean ateratzen denean, ez da naturala. Erreka zuloetan eta troketan zuhaitza erortzen denean, esaterako lurra mugitu delako, adarrak zer egiten du, argitara jotzen du. Hor agertzen da angelua, eta horrek bide ematen dit istorio bat kontatzeko.
Ziklogenesiak iaz botatako zuhaitzetako adarrak dira batzuk.
Haizeak bota zituen. Sollube inguruan ikusi nituen, eskatu eta horrela lortu nituen. Praktikoki adar denak Sollubekoak dira. Kilometro zero egin dut.
Adar bilketa lan gogorra al da?
Troka eta erreka zuloetara jaitsi egin behar izaten dut eta, ez hori bakarrik, gero adarrak igo ere. Leku malkartsuak dira, lur txarrekoak zama lanetarako. Ahal dela ateratzen ditut, sokekin lotuta. Ez dakit zenbat denbora gehiago jarraitu ahalko dudan hori egiten, horrek muga bat dauka.
Nondik datorkizu naturaren hondakinekin artelanak egiteko duzun zaletasuna?
Garai batean zuraren oso zalea nintzen eta halako batean naturak eskaintzen zidana erabiltzea pentsatu nuen, normalean bota egiten ditugun adarrak, alegia. Hori orain dela 100 urte baino gehiago arte munduan planteatzea ezinezkoa zen. Arteak ezin zuen onartu galkorra zen material bat. XX. mendean Picasso puñeteroa collageak egiten hasi zen unetik aldaketa izugarria gertatzen da, eta dena da posible arte munduan. Ondo egitea da zaila, hori da putada.
“Dena da posible” esateak, zer esan nahi du zehazki?
Denak balio duenez, dena ona da, pentsatuko du norbaitek. Ez. Dena erabiltzeko aukera izateak ez du esan nahi dena ona denik. Unibertsitatean hori asko nabari dugu. Imajina ezazu lau ariketa bi saiotan planteatzen dugunean zer gertatzen den, 160 ariketa ateratzen dira aste batean. Hori orain dela urte batzuk pentsaezina zen.
EHUko Arte Ederretako ikasleak zelan aldatu dira?
Gaurko gazteak dira egungo gizarteko gazteak. Gaztedi zoragarria dugu. Ni belaunaldi txatxu batekoa naiz, 1968an 20 urte genituelako badirudi mundua asmatu genuela; ez da egia. Gazteengandik hurbil bizi garenontzat errazagoa da hori ikustea. Orain gutxi Madrileko Malasaña auzoan egon naiz. Zelako plazerra, han dena gazteek egin dute. Zelako sormena dagoen bertan, eskura, dena zabalik dago, edonork har dezake parte.
Zein ikasle mota daukazue Arte Eder fakultatean?
Ez dira artistak etortzen Arte Ederretara, artean interesa dutenak baizik. Oso jende gutxik nahi du artista izan Arte Ederretan, eta garbi esaten dizute. Ez zaie gustatzen artearen inguruan dagoen muntaia, eta ez da harritzekoa.
Zelakoa da muntaia hori? Ezin da ihes egin?
Artea merkatuan dagoen produktu bat da eta merkatu horren atzean dauden gauzak ez dira batere eleganteak batzutan. Gazteek hori ikusten dutenean, askotan, ihes egiten dute, ez dute ezer ere jakiterik nahi izaten. Eta seinale ona da.
Bide berriak zabaltzeko modua izan daiteke?
Hori egin dute Malasañan. Galeria moduko batean egon nintzen, ez dute inauguraziorik egiten, jende bat dute eta ekartzen dute beste bat, saltzen egoten dira, beti dago aldatzen… istorio berriak dira. Egungo gazteek kolektibitate aukera hori barneratuago dute, guk ez dakigu hori egiten.
Merkatuak hurbildu nahiko du gazteen egiteko modu berrietara. Ez duzu uste?
Museoek, orokorrean, izugarriak izan behar dute funtzionatzeko, kristoren katxarroak. Eta ezin dute horrela jolastu. Badirudi bi mundu ezberdin direla, dena da artearen ingurukoa, denak izan daitezke oso pertsona onak, baina batak zein besteak funtzionatzeko duten era oso desberdinak dira. Eta biak aldi berean ematen ari dira, eta posible da. XX. mendean abangoardia bat agertzen zenean atzekoa ukatzen zuen. Postmodernitatean planteamendu berria dago eta aurrekoarekin metatu egiten da. Orain, horrela ari gara, metatu, metatu, metatu… eta denok dugu aukera.
Zure ikasleek, orduan, zer dute buruan?
Bitxia da, lehen mailan etortzen dira eta buruan dituzte galeriak eta museoak. Bigarren urtetik aurrera, beste zirkuitu batzuk ere existitzen direla ikasten dute. Eta batzuk, bukaerarako, zirkuitu berri horietan sartuta daude. Orain ospatu da fakultatearen 40. urtemuga. Hasieran 100 ikasle inguru ziren, ni sartu nintzenean, 1987an, ikasle kopuru maneiagarria zen oraindik. Hazi, hazi eta hazi joan zen eta, aurten ere, jendea kanpoan geratu da. Iaz baino eskari gehiago izan dugu eta, gainera, batezbesteko media igo egin da. Ez dakigu zergatia azaltzen.
Bolonia Planak zelan eragin dio Arte Eder fakultateari?
Planteamendua gustuko dut, baina ez izan duen bilakaera. Hasteko, aurretik genuen plana oso txarra zen. Horregatik, beste hau pozik hartu nuen. Ez dakit zenbateraino ekonomiaren eskua lehen baino nabariagoa den Bolonian, eta ikasketa planak orain ez dira ez hobeak ez okerragoak. Burokratizazioak Bolonia jan eta xurgatu egin du eta Bolonia honek ez du zerikusirik paperetan, asmoetan zegoenarekin.
Bilbo eta Euskal Herria arte ikuspuntutik indartsu ikusten dituzu?
Konparatu dezaket gure fakultatea beste batzuekin, eta oso maila onean gaude estatu mailan, eta Europan mailan ere oso maila polita dugu. Hemengo ikasle bat Berlinera joaten denean ez dago galduta, oso ondo funtzionatzen du. Eta hangoak etortzen direnean, ez gara harritzen. 
Aurretiaz Karmelo ikastolako irakasle izan zinen eta lan hura utzi zenuen eskultore izateko. Erabaki zaila izan al zen?
Egun batetik bestera ikusi nuen garbi utzi behar nuela. ‘Ya está’ pentsatu nuen. Hurrengo egunean Tasio Erkiziari esan nion, ‘hurrengo urtean ez nator’. Sentitu nuen amaitu zela eta eskulturan hasten ahalegindu nintzen, 1979-80an izan zen hori. Gogoan dut 15 urterekin, irakasle bati ‘nik eskultorea izan nahi dut’, esan nion. Eta erantzun zidan ‘hori ez da ikasten’. Baina nik eskultura egin nahi nuen. Ikasketa gabe hasten zarenean, bata eta beste egin behar da; inguruetara jo nuen.
Zelakoa izan da eskultore izateko bidea?
Arraroa, oso zaila zelako hortik bizitzea. Bikoizketan ere ibili nintzen, baina oso txarra nintzen. Agoantatu nuen eta bitartetan tailerra martxan jarri nuen. Tarteka, denetik egin dut, ateratzen ziren gauzak. Une batean Foru Aldundiaren beka bat lortu nuen bi urterako eta hori bukatzean Soziologiako reválida egin behar izan nuen Deustun, bota egin nindutelako. Orduan atera ziren plaza batzuk EHUn eta 1987tik nago bertan.
Hainbat sari lortu dituzu eta zure eskulturak han-hemenka ikus daitezke. Zein izan da bereziena?
Arte Eder museoan dagoen pieza, zalantzarik gabe. Bertigoa eman zidan, oso zaila baita museoan sartzea, Pradoren ostean bigarren museoa da askoren ustez. ‘Zure obra bat nahi dugu’, esaten zidaten. Patronatuaren tramite denak pasa nituen eta han dago. ‘Arraioa, eskultorea zara’, nire buruari esateko balio izan zidan.
Zure obra lekuz aldatzeak haserretuko zintuzke?
Mugitu dute, beti ere kontsultatuta. Ez du leku finkorik eta beti joan izan naiz ni kentzera eta jartzera.
Egilearen eskubidea non hasi eta non bukatzen da?
Korrespontsabilitate kontua da. Calatravari zubia hobetu egin diote. Nagelen Patata izugarri gustatzen zait. Alkatetzako arduradunak aldatu direnean, kendu egin nahi izan dute Patata eta, arrazoi guztiarekin, esan die Nagelek ‘Ya os vale’. Pieza hori hobetzeko Nagelekin jesarri eta hitz egitearekin nahikoa litzateke.
Errotondak eta autopistak leku aproposak al dira eskulturak kokatzeko?
Autopistak zerrikeriaz beteta daude, eta gehienak ez dira eskultoreek eginak, autopista horretan ibili diren ingeniariek baizik. Katxarroz betetzea oso erraza da, beteta dugu ingurua. Horregatik, Nagelen lanari Patata edota katxarro esaten diotenean haserretu egiten naiz, Nagel oso ona da eta pieza hori ere bai; katxarro bezala tratatu dute. Ulertzen dut bere haserrea eta epaitegietara jotzea, eta irabazi egin du gainera.
Krisi ekonomikoa inspiragarria izan daiteke sormen lanerako?
Prestigeak sortu zuen marea beltzak arte plastikoan eragingo zuela uste zen, eta ez zuen izan, behintzat, sortu zuen eragin mediatikoaren neurri berekoa. Krisiak inori ez dio ez kalte ez mesederik egin arte plastikoan.
ETAren amaiera eta etor daitekeen aldaketa izango al dira inspirazio iturri?
Ez dakizu noiz zerk emango duen. Emakumeen gaiak ematen du emakume asko dagoelako hemen inguruan, gay munduak asko ematen du, Bosniako gerrak asko eman zuen, arabiar herrietako askapen mugimenduek zer eman duten ez dut oraindik ikusi…
Zer gogoratzen duzu Santutxu aldizkarian kolaboratzen egindako lanaz?
Collageak egiten nituen argazkiak moztuta. Gauza barroko samarrak ziren.
Eta Asfaltoan ere bai eskultura sortaz?
Bilbo euskalduntzen taldeko Ibon Arbulu, Fernando Otxoa eta beste batzuk etorri zitzaizkidan euskara sustatzeko kanpaina bat egin nahi zutela esanez. Haritzezko lan batzuk eskatu zizkidaten, betiko topikoa. Nik haritzezkoak ezetz esan nien, Bilbon geundela eta asfaltozkoa behar zutela izan. Eta egin genuen eta funtzionatu zuen.
Hurrengo, zer?
Zuhaitz batzuk jaso nahi ditut, bainanorenak diren jakin behar dut horretarako.

BOST GALDERA LABUR
Eskulturarako materiala: edozein
Eskultore bat: Mendiburu
Eskultura bat: Penoneren zuhaitzak
Eskultura lantzeko lekua: ez dago leku bat
Eskulturak ezartzeko lekua: nireak derrigorrez barruan

 

 

Bost urte darama zinegotzi bezala (EAJ), Batzar Nagusietatik Bilboko Udalera salto egin zuenetik Berdintasun, Lankidetza eta Hiritarren saila zuzentzeko. Aste Nagusiko Deisy Mendozaren erailketaz hitz egin digu eta baita genero indarkeriaren aurrean udalak ematen duen zerbitzuari buruz ere. Gazteek arduratzen dute eta, batik bat, beraiekin berdintasun erreala lantzeko premiak. Santutxuar peto-petoa izanik, Mahatserriko kontuak ez ditu aipatu gabe utzi.

Bizkartzaina nori jarri, emakumeari ala erasotzaileari, eztabaida sortu da. Zein iritzi duzu?
Eskolta asko dago lanik gabe eta beste funtzio batzuk betetzeko prest. Baina bizkartzaina jarrita birritan ari gara emakume hori biktimizatzen. Ez da bidezkoa. Erasotzaileei kontrol gehiago ezartzearen aldekoa naiz. Bizkartzaina erasotzaileari jarrita? Eskumuturreko elektronikoa jarrita? Dena den, bizkartzainak ere ez du bermatzen erabateko babesa.
Telefono mugikorrean GPS gailua izango dute eskatzen duten emakumeek arrisku egoera batean Ertzaintzak arinago lagun ditzaten.
Botoi bat sakatuta Ertzaintzak non zauden jakitea erosoagoa da bizkartzain bat leku guztietara eramatea baino. Teknologia berriak aplikatzea ondo deritzot, ikusiko dugu zelan funtzionatzen duen.
Lautik batek baino ez du salaketa jartzen azken datuen arabera. Babes neurriek %100ean funtzionatzen ez dutelako izan daiteke?
Eragina izan dezake, baina bestelako arrazoiak ere badira. Onena salaketa jartzea da, hori argi dago, baina ez da beti erraza. Emakume guztiak ez dira berdinak, emakume biktimaren perfilik ez dagoelako eta edozeini gerta dakiokeelako. Udal bulegoetara datozen emakume asko atzerritarrak dira, bakarrik bizi dira hemen edo umeekin. Emakume horiek ez dute lagunduko dien inor inguruan. Familiaren eta lagunen babesa izanda errazagoa da salaketa jartzea. ‘Salaketa jarriz gero nora noa ni?’, izaten da askoren zalantza. Beste batzuen kezka, aldiz, urteetan bikote izan duten tipoari edota beren seme-alaben aita denari salaketa jartzea izaten da. Horrelakoak egunero entzuten ditugu bulegoan. Beldurra izaten da beste arrazoi bat, beldur direlako ez dute salaketarik jartzen askok. 
Biktimen %31 atzerritarra da Eusko Jaurlaritzaren datuen arabera.
Bilbon etorkinen kopurua biztanleen %8koa da. Kaletarrei galdetuz gero, “etorkinak pilo bat dira, leku guztietan ikusten dira”, erantzungo dizute. Zer gertatzen da? Genero indarkeriaren azken biktimen artean asko kanpotarrak izan dira. Horregatik jende askok uste du erasoak eta indarkeria matxista kanpotar emakumeek besterik ez dutela jasaten. Baina ez da horrela eta datuak hor daude.
Erakundeak, polizia eta justiziaren arteko koordinazio falta aipatzen da genero indarkeriaren aurkako borrokaren hutsune gisa. Oraindik ere horrela da?
Lan handia egin da. Bilboko Udalak protokolo bat du orain bi urtetik eta bertan Berdintasun Saila, Gizarte Ekintza eta Segurtasun Saila gaude. Iaz Bilboko Ertzain-etxea sartu zen eta baita Osakidetzako Bilboko osasun zentroak ere. Orain Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak eta Justizia Sailak parte har dezaten ari gara lanean. Azken finean, emakumea izan behar da ardatza eta erakundeok egon behar dugu emakumearen inguruan, eta ez emakumea zoratu hara eta hona joateko esanez. Une horretan emakumea ez dago bueltak emateko. Koordinazioa oso garrantzitsuena da. Gainera, indarra denon artean egiten badugu, ez da hainbeste bitarteko alperrik galduko.
Ematen diren erantzunak arazoaren neurrikoak dira?
Ez dira nahikoa. Argi dut, lan asko egiten dela. Baina lana batik bat prebentzioan, hezkuntzan egin behar dela uste dut, hasieratik neska-mutilekin. Horretan ari gara gu tailerren bidez. Emakumeen aurkako indarkeria ezberdintasunaren ondorio larriena da. Hori errotik ez badugu lantzen ez dugu inoiz berarekin bukatuko.
Hamarretik erasotzaile bat adin txikikoa dela diote azken datuek. Belaunaldi berriak berdintasunean heziagoak zirelakoan geunden.
Larria da. Neska-mutilek indarkeriari buruz duten pertzepzioa ezagutzeko EHUrekin batera inkesta bat egin genuen. Nahiko kezkatuta geratu ginen emaitzekin. Berdintasuna badela pentsatzen dute, etxeko lan batzuk egiten dituztelako mutilek edota beren aitek. Indarkeria jende nagusiaren kontua edota emakumeen kontua dela uste dute, eta beren etxeetan horrelakorik ez dela gertatuko. Topiko itzelak topatu ditugu.
Aste Nagusian emakume bat erail dute eta eraso homofoak izan dira.
Tamalez, emakume bat –Deisy Mendoza– hil da bere bikotekide ohiaren eskutan, hori horrela, balantzea ezin da ona izan. Bestetik, eraso batzuk ere izan dira, Udaltzaingoak eman digu horien berri. Kanpainak burutu ditugu erasoen kontra konpartsekin batera eta Alde Zaharreko ostalariekin batera. Eraso bat dagoen bitartean balorazioa beti izango da negatiboa. Nahiz eta jaietan denok beste era batera bizi, kalean gehiago egon edota gehiago edan, hori ezin da aitzakia izan emakumeak kalean lasai ezin ibiltzeko.
Deisy Mendozaren bikote ohiak urruntze agindua zuen eta hala ere Deisy erail zuen. Zerk huts egin duen jakiteko Bilduk zure agerraldia eskatu du. Agertuko zara?
Oraindik ez naiz agertu arrazoi bategatik, hurrengo astean protokoloaren jarraipen batzarra dugu eta batzar horretan mahaigaineratu nahi ditut kontu ugari. Ertzaintzak zeraman Deisyren kasua. Guk auzokide batzuekin hitz egin genuen eta horietako batek esan zidan: ‘Erasotzailea kalean ibiltzen zen umeak ikusi nahian, buelta-bueltaka. Guk bagenekien zer gertatuko zen’. Zergatik ez zuten salatu? Horrelakoetan salatu egin behar da. Kasu honetan, argi dago, ez dira gauzak ondo egin.
Udala herri akusazio bezala aurkeztuko da Deisyren hitzailearen aurkako auzian?
Bai, beti egiten dugu Bilboko emakume bat erailtzen dutenean, familiak nahi izanez gero. Gaur bertan, Deisyren kasuan pertsonatu ahal izateko, Udal abokatuei boterea emateko eskaria egin dugu notarioaren aurrean.
Iruñean San Ferminetan gertatutako sexu erasoak peñek eta mugimendu feministak egin dituzte publiko, eta ez Iruñeako udalak. Zer deritzozu jarrera horri?
Txarto. Guk argi dugu beti salatu behar dugula, pertsonatu, kanpainak burutu konpartsekin.... Erakundeok lehen lerroan egon behar dugu. Egiten dugun guztia ez da nahikoa izango, horregatik, ez dut ulertzen Iruñeako udalaren jarrera.
Zelan funtzionatzen du Genero Indarkeriaren Aurkako Udal Zerbitzuak?
Hona etortzen diren emakumeek oso ondo baloratzen dute zerbitzua. Oso jende ona dugu lanean, gainera. Gizarte langileak dira, denak emakumeak, jende profesionala.
Noiztik dago martxan?
Orain 10 urtetik. Eduki batzuk erantsi zaizkio, adibidez, biktimentzako etxeak, bost ziren hasieran, zazpi ziren ni heldu nintzenean eta, orain, bederatzi ditugu. Etxeetan babesa emateaz gain, jarraipena ere egiten diegu. Oso lan ona egiten da. Etxeok behar ez izatea litzateke onena, baina, tamalez, gaur egun oraindik kasu askotan emakumeak bere etxetik irten behar du. Hori ez da bidezkoa, baina horrela da.
Murrizketarik izan da zuk zuzentzen duzun sailean?
Aurrekontua oraindik ez dugu onartu baina, orokorrean, murrizketa izango dugu. Hala ere kooperazioan %0,7a mantenduko dugu eta genero indarkeriara bideratutako aurrekontua ere bai. Bi kontuok guretzat funtsezkoak dira.
Krisi ekonomiko garaian nazioarteko lankidetzan aritzea ez da lan erraza izango?
Jende askok dio, ‘zertan ari gara Ruandara edota Kolonbiara dirua bidaltzen hemen jendeak jateko ere ez duenean’. Diskurtso erraz hori desmuntatu behar dugu, horregatik egiten da lan sentsibilizazioan. Iaz eman genuen datua, zergetatik jasotako bilbotar bakoitzaren zortzina euro bideratzen dira lankidetzara; jendeak hori ez daki eta jakin beharko luke. Batzuk ados egongo dira eta beste batzuk ez. Baina gu krisian bagaude eta, egia da bertako jendea oso une latzak pasatzen ari dela, kanpoan ikusten dena, batik bat Afrikan, oso gogorra da. Bilbo beti izan da solidarioa eta konpromiso politikoa dago %0,7a mantentzeko.
Bilboko euskalgintza euskaren ordenantzak eskatzen ari da aspaldion Bilboko Udalari. Noizko?
Ez dakit noizko. Ondo legoke izatea.
Karmelo ikastolan ikasitakoa zara. Zelan jarraitzen duzu leku aldaketa eta Mina del Morro ikastetxearekin batzeko prozesua?
Ikastola ondo dago dagoen lekuan? Hori bertakoek esan beharko dute. Beste instalazio batzuk merezi dituela? Baietz uste dut. Mina del Morrorekin batzea? Horretan nire zalantzak ditut. Tamalez, Hezkuntza Sailak erabakia hartuta duela uste dut. Hori ez dut ondo ikusten. Ikastolak bere nortasuna galduko du, argi dut.
Mahatserriko puntu beltzak hobetzeko lana egin da, baina oraindik lana dago egiteke.
Mapa bat atera dugu eta Herri-lan eta Zerbitzuetako Sailarekin ari gara zer egin den eta zer egin daitekeen aztertzen, gero Auzokide planetan sartzeko. Oso eraikin bereziak ditugu: arkupeak, eskailerak… Aurreko agintaldian barrutietatik lanean jardun dugu. Asko zona pribatuak dira eta, horietan aldaketak egitea, argi puntu bat jartzea bada ere, oso zaila da. Etxe berriek ere arkupeak dituzte, eta hori ez dut ulertzen.
Bada txiste matxistak arbeletan eskegitzen dituen tabernari bat Santutxun. Salatu zuten, baina ez zaio zigorrik ezarri.
Guri heldu zitzaigun kexa, baina konpetentziarik ez dugunez, Emakundera bidali genuen. Horrelako txisteak mesedez kentzeko eta ez eskegitzeko eskatu dio Emakundek. Azkenean, bertan behera geratu da auzia. Tabernariak beti bezala jarraituko duela esan zuen. Nik argi dut taberna horretara ez naizela joango.

ZAZPI GALDERA LABUR
EAJren gehiengo absolutua espero zenuen?
Ez, aurreko agintaldiko 13 zinegotziak errepikatzea espero nuen.
Errodiloa pasako duzue?
Gehiengo absolutuak askotan ez dira onak eta kontuz ibili behar da errodiloa ez pasatzeko.
Zelako lau urte izango dira hurrengoak?
Zailak. Hiru talde daude oposizioan eta hurrengo astean lehen udalbatzarra izango dugu.
Berrikuntzetako bat da Bilduren presentzia.
Ondo deritzot jende asko ez baitzegoen ordezkatuta. Bildurekin batera gauza asko egiteko modua dela uste dut.
Azkunak noiz arte jarraituko du?
Oraingoz hurrengo lau urteetan eta gero berak ikusiko du.
Zelakoa izango da Bilboko Udala Azkunarik gabe?
Desberdina behar bada.
Ibone Bengoetxea izango da EAJren hurrengo alkategai?
Alderdiak esan beharko du hori. Ea emakume bat Bilboko alkate ikusten dugun!

 

 

EHUko Kazetaritzako lehen promoziokoa da Marian. Irrati libreetan urte asko eman zituen gero eta egun hezitzailea da. Uribarrin bizitzera kondenatuta dago, Etxebidek hamabi urtetan ez baitio deitu, eta hala ere berdin dio. Oso pozik bizi da bertan zerbitzu aldetik auzoak hutsune asko dituela uste duen arren. Gure Etxea auzo elkarteko diruzaina dela aprobetxatuz, paseo ederra eman dugu berarekin kalean gora eta behera. 

Uztailean bukatuko dira maiatzetik hasita dauden Funeraria Bilbainaren krematorioko kanpo neurketak. Emaitzetan “anomaliarik ez izateko”, krematorioak aktibitate gutxi duela salatu du Gure Etxeak. Bada berririk?
Zaharrak berri. Aspaldian ez dugu usainik nabaritu eta gorpuak erre izan direnean auzokideak beraiek etorri izan dira elkartera eguna, ordua eta kalteak kontatzera. Batzuk euren kabuz erabaki dute justiziara jotzea eta salaketa jartzea. Hipokresia hutsa da Funeraria Bilbainarena. Denetik esan dute: filtrorik ez zutela jarriko lehenik, filtro bereziak jarriko zituztela gero, kutxa bereziak jarriko dituztela orain. Guzti hori ikerketek baieztatu dutenean elementu kutsagarriak kanporatzen direla.
Neurketak bukatzean, zer gerta daiteke?
Auzotarrok krematorioaren kontra egiten jarraituko dugu. Emaitzen arabera, legalki dauden zirrikituen arabera, salaketen arabera… ikusiko da. Irailean, kurtso berriaren hasierarekin, berrekingo diogu aldarrikapenei.
Krematorioaren aurkako plataformak 10 urte bete ditu jada.
Bitxia den arren, adineko jendea da plataformaren asanbladetara joaten dena. Gazte gutxi dugu auzoan, auzotarren batezbesteko adina 65 urtekoa da. Denetiko pentsamendua duten pertsonak batzen dira. Uribarriko gai izarra da krematorioa.
Eta zergatik dago hain gazte gutxi auzoan?
Etxebizitza faltagatik. 30 urte daramagu etxebizitza sozial berririk gabe. Gutxienez, 250 alokairuzko etxebizitza sozial behar dira auzoko gazteek auzotik alde egin ez dezaten. 
Aparkaleku falta ere baduzue.
Bai, benetan. Baina aparkalekuek ere alokatzekoak izan behar dute. Erostekoak oso garestiak dira eta, gainera, ezin zaie plaza seme-alabei utzi. Gure neurketaren arabera, 3.000 plaza beharrezkoak dira.
Igogailu bertikalak eta eskailera eta arrapala mekanikoak, aldiz, azken hileetan hiru berri inauguratu ditu udalak, bi Uribarri C zeharkalean eta bat Tutulu kalean. Gainera, aurrerantzean urtean bat inauguratuko duela aurreratu du Jose Luis Sabas zinegotziak.
Kontsultatu gabe edozelan jarri dituzte, eta praktikan ez dira funtzionalak. Esaterako, eskailera mekanikoetan umeen karroak eta gurpildun aulkiak ez dira sartzen, eta atarietara sartzeko hormigoizko eskailerek hortxe jarraitzen dute. Bi edo lau gurpilekin auzora igo behar dutenentzat egin diren arrapalak erabiliz gero, ibilbide luzea egiteko prestatu behar duzu. Eta jaisteko zer? Ez dugu ezer ere. Euria bada ozta-ozta jaisten gara. Udalak bulego batetik egiten du lan, auzotarrei galdetu gabe.
Zer garraiobide eskatzen duzue orduan?
Daudenak merketu edota doakoak egitea eskatzen dugu. Zumalakarregi etorbidetik Harritxoen Landara igotzeko Euskotrenen igogailua ordainpekoa da. Metroko igogailua ere bai, garesti gainera, igogailua bakarrik erabiltzen baduzu. Begoñako igogailua da merkea den bakarra. Irisgarritasun eskaseko auzoa izanik, martxan diren garraiobideen filosofia aldaketa behar da. 20 urte eskatzen ibili ginen Cristo kaleko arrapalak, adibidez, ordutegi murritza du. Gaueko 23:00ean etxean egon behar dugu denok? Inork ez du gauez lan egiten? Parrandan ibiltzeko eskubiderik ez dugu?
Zertan da Artxandako funikularrak erdi bidean geraleku bat izateko proposamena?
Ideia, plana, aurrekontua… dena aurkeztu genion udalari, batik bat Zumalakarregi etorbidetik gora, aldapan, hainbat pertsona bizi delako. Ez dugu erantzunik jaso oraindik.
Obra handirik bada Uribarrin uneotan hori metroa da. Zelan daramazue?
Dendariek eta bizilagunek ateak eta leihoak itxita izan behar dituzte zaratagatik eta hautsagatik. Bilbo bat dago turistentzat eta beste bat gehienon bizileku dena. Guri azken hori tokatu zaigu. Uribarrin ez dago ur gortinarik obratik kalea babesteko, guk sare ziztrin bat baino ez dugu. Atzerapena daramate lanek. Uztailerako Trauko kaleko zuloak estalita behar zuela zioten eta zabal-zabalik dago oraindik. Dena den, auzotarrak pozik daudela dirudi bigarren barrutiak izango dituen metrorako bost sarbideekin. Baina gehiegikeria dirudi, gero lurpean ibili eta ibili egin beharko dugu.
Salaketak ere izan dira metroko langileen lan baldintzak direla eta.
Bai, estatuko eta atzerriko langile ez prestatuak kontratu zituzten eta gau eta egun izan dituzte lanean. Bi istripu izan dira jadanik, prebentzio gutxirekin ari zirelako.
Errekaldekoarekin batera Bilboko auzo elkarterik zaharrena da Gure Etxea. Balio al du ezertarako udalarekiko harremanetan?
Ez. Udalari galderak egiten dizkiogu eta ez dugu erantzunik jasotzen. Bide ofizialetik eskabideak egiten dizkiogu eta ez dugu erantzunik jasotzen. Hitzaldi bat antolatzeko eskolak erabiltzeko baimena eskatzen diogu eta ezezkoa jasotzen dugu. Behin kanpainan etorri zen Azkuna eta, Uribarriko kaleetan erorketa asko zeudela esan ziotenean, barre egin zuen adineko andreen kontura. Hainbat epaiketa izan dira, eta udaleko abokatuek oso txarto tratu dituzte erorketengatik salaketa jarritako auzotarrak.
Bilboko auzo elkarte gehienak federazioan baturik ari zarete elkarlanean. Zer moduz konpontzen zarete?
30 urte kosta zaigu federazioa sortzea. Hainbat unetan egin dira saiakerak, baina zaila da sintonia aurkitzea sentsibilitate ugari dagoenean. Poliki-poliki irizpideak finkatu ditugu eta dena egin dugu kontzentzuz. Inmigrazioa, garraioa, garapen jasangarria… landu ditu federazioak, besteak beste, auzokide, teknikari, langile eta sindikatuekin. Prezioen igoera aztertu du, Bilbobuseko langileen greba, gaztetxe eta auzo etxeen garrantzia… benetan gai interesgarriak.
Zergatik da hain garrantzitsua Bilboko PGOU plan berriaren garapenean parte hartzea federazioaren iritziz?
Oso gai garrantzitsuak erabakitzen direlako: oinezkoen guneak, etxebizitza guneak, irisgarritasuna… hiriak hurrengo urteetan emango dituen urratsak zehazten dira.
Azkuna alkateak ez du federazioa auzotarren ordezkari gisa aitortzen. Zergatik Azkunaren ezinikusi hori federazioarekin?
Alkateari ezin zaio kontra egin, bestela larrutik ordaintzen da. Bere politika eta funtzionamendua da nahi duena egitea. Udala itxi-itxita dago auzotarrontzat.
Elkarte asko eta langileak izan ditu Uribarrik eta horietako askok ikasturtea eman duzue auzolanean. Ideia Gure Etxearena izan zen.
Borroka asko egin da auzoan: kaleen asfaltatzea eskatuz, autobiako istripuak salatuz… Denok ari gara auzoko bizitza hobetu nahian, auzoan lanean. Elkarteak ez gara konpartimentu estankoak eta oso aberasgarria da besteen ekarpenak ezagutzea. Krematorioaren aurkako protestarekin hasi ginen, gero Korrikarekin eta aurrerago emakumeen aurkako erasoen protokoloarekin. Geldiro ari gara denon esfortzuari errentagarritasuna ateratzen.
Eta Uribarri bezalako auzo langile bati zein neurritan eragin dio krisi ekonomikoak?
Eragin handia du. Dendariek esan digute kontsumoa asko jaitsi dela. Auzoko dendak aurretiaz hasita zeuden desagertzen, eta orain okerrago daude. Auzoan erosketak egiteko deia zabaldu behar dugu. Gabonetan ere asko igarri zen, zarama bolumenean nabari zen batik bat. Kaleko eta tabernetako giroa ere ez da berdina, askoz jende gutxiago dabil.
Gure Etxeako diruzaina zara. Zelan konpontzen zara zenbakiak borobiltzeko?
Langabetu eta pentsionista elkartekideentzat kuota bereziak ditugu. Gure elkarteak, gainera, oso xumeki egiten du bere lana. Krematorioaren arazoa sortu zenean, adibidez, jendeak dirua eman zuen abokatua ordaintzeko.
Irailean izaten dituzuen jaietan zer pasako da?
Jende asko hurbiltzen da sanjuanetan eta jaietan, gauzak ondo egiten diren seinale. Urte osoko burukomin eta kezkak baztertu eta elkarrekin disfrutatzeko aukera izango dugu. Terapia funtzioa betetzen dute jaiek.
Udalak auzo bakoitzari ematen dion 1.022 euroko laguntzarekin zelan antola daitezke jaiak? Bildu alderdiak auzokideko bina euro auzoko jaietara bideratzeko proposamena luzatu du. Zer deritzozu?
Bina euro? Sei gehiago ere beharko genituzke. Gu ez gara Bilbo erdigunekoak, baina bai Bilboko auzotarrak!

 

 

 

Euskaldun batekin maitemindu eta Verona alboko herri txiki batetik etorri zen Santutxura orain dela zortzi urte Diego Guglielmi izozkigilea. Ordutik hona haziz joan da bere izozki-denda. Jatetxe ezagunenetarako ez ezik santutxuarren gozamenerako ere egin eta saltzen ditu kalitate handiko izozkiak Gino anaia eta Alberto lagunarekin batera.

Zer dela eta zabaltzen du italiar batek izozki-denda Santutxun eta ez Bilbo erdigunean?
Santutxun izozki-denda zabaltzea oso garestia izan zen, pentsa Bilbo erdigunean. Nirea, izozki-denda baino ez da, ez dugu beste produkturik saltzen eta ez daukagu kafe-makinarik. Bilbo erdigunean izozki-dendaz gain, kafetegi edo jatetxea izan beharko litzateke bertako alokairu altuak ordaindu ahal izateko.
Santutxun ez ezik, beste hainbat jatetxetan ere jan daitezke zure izozkiak. Zelan lortu duzu hori?
Orain dela hiru urte atera nuen osasun erregistroa. Ordutik hona jatetxe askotatik deiak jasotzen hasi ginen. Norekin lan egin aukera dezakegu. Gainera eskaera asko ditugunez batzuei ezetza eman behar izaten diegu, eta hori krisi garaian, harro egotekoa da.
Santutxura etorri baino lehen, izozkigilea zinen Italian?
Ni ostalaritzaren mundutik nator. Izozkigile bihurtu den sukaldaria naiz. Egiten dakigun izozkirik onena ekartzea zen gure helburua. Egia esan, nahiko produktu ona egiten dugu. Italiako estandarren barruan ere, izozki-denda nahiko ona dugulakoan nago. Hemen izozki-denda asko daudela ikusi nuen, baina ez italiarrik. Aukera ona zela ikusi nuen.
Ezaguna egin zara edozein zaporetako izozkiak egiten dituzulako.
Gehiena asmatuta dago, beraz, original eta dibertigarria izatea gustatzen zait. Txakoliwia, mascarpolena, Idiazabal gazta zaporekoa, babarrun gorriak,  mortadela izozkia... azken hau egin genuenean txerritxoz mozorrotu ginen. Dibertitu beharra dago. Aste tematikoak antolatzen ditugu, San Tomasetan adibidez. Laster, Santutxuko jaietan, gaileten aste tematikoa antolatzeko asmoa daukagu.
Badaukazue beste sorpresarik gordeta Santutxuko jaietarako?
Gorrotxategi gozogile tolosarrarekin, bere turroi eta beste gozoekin izozkiak egitea hitzartuta daukagu Santutxuko Dendari Elkartearekin batera.
Uko egin al diozu noizbait izozki eskaeraren bati?
Behin, jatetxe bateko sukaldari bati ezezkoa eman nion arrautza gorringo gordinekin izozki bat egitea nahi zuelako. Hori oso arriskutsua da, salmonela kontuak direla eta. Orain dela gutxi legamiazko izozkia eskatu zidaten, legamia gordina urdailean sartzen badugu baina, puzteko arriskua egon daiteke. Izozkia eta alkohola ere ez dira oso bateragarriak alkohola ez delako izozten, baina posiblea da egitea.
Zein da Santutxun zaporerik eskatuena?
Adina, sexua, nazionalitatea eta beste faktore batzuen arabera aldatu egiten dira lehentasunak, baina dudarik gabe txokolatea da eskatuena. Euskaldunen artean nahiko arrakasta izan du Idiazabal gazta zaporekoak. Hego amerikarrek nahiago dituzte mahaspasadun rona bezalako zaporeak, Frantziarrek pistatxo zaporea eta alemaniarrek bainila zaporekoa. Pertsona zaharren artean azken zapore hau da ohikoenetariko bat, beraiek ‘mantekatua’ deitzen diote. Tutti fruttia ere oso gustuko dute aitona-amonek. Umeen artean txokolatea, pantera arrosa zaporekoa, nutella, congitoak...
Lehen izozkiak ikusgai zenituen dendan eta orain berriz ezkutatuta. Zergatik?
Begiekin jaten dugu maiz. Euskal Herriko izozki-dendetara sartu eta kolore aukera zabala daukagu aukeratzeko. Niri berdin dit, izozkiak ezkutatuta edukitzea. Nik jendeari zapore oneneko izozkiak eskaini nahi dizkiot. Atzera salto egin dut, makineria klasikoa erabiltzen dut produktu hobea eskaintzeko. Italian ere joera hau gero eta hedatuago dago.
Noiz ikasiko dugu amerikarrak bezala izozkiak urte osoan jaten?
Hemen, neguan izozki gutxi kontsumitzeko joera dago. Italian ere salmentak jaitsi egiten dira, baina ez horrenbeste. Neguan izozki-denda zabaltzea errentagarria ez zela ikusi eta maiatzetik irailera bitartean zabaltzen dugu orain. Astelehenetik ostiralera arratsaldeko 4etatik 9etara eta asteburu eta jaiegunetan ordutegi berbera daukagu, baina 12etatik 14etara ere zabaltzen dugu. Eguraldiaren arabera gainera, ordutegi hori zabaldu edo murrizten dugu. Onena jendeak telefonoz deitzea da.
Zurea familiako negozioa da anaiarekin egiten baituzu lan. Zelan konpontzen zara?
Primeran. Gino oso langilea da. D&G, Gelati di Disegno, deritzenak sortzen ditugu elkarrekin. Primeran etorri zait Italiatik hona etorri beharra. Alberto, Milaneko moda diseinatzaileak ere laguntzen digu dendan. Lantalde profesionala osatzen dugu.
Non jan duzu izozkirik onena?
Ez dakit, izozki-denda oso onak daude. Italian izozkiak aldatu egiten dira, iparraldetik hegoaldera. Hegoaldean izozki freskoagoa da, bero handiagoa egiten duelako eta bertan frutaz eginiko izozkiak dira ohikoenak, sorbeteak. Iparraldean krematsuagoak dira, mendiz inguratuta dagoenez behiak, arrautzak...baliabide gehiago daudelako. Italian, zoazen lekura zoazela izozki-denden maila oso handia da. Hiri guztietan dago izozki-denda historikoren bat edo beste. Egia da Italian, kontsumitzaileak eurak ere zorrotzagoak direla. Izozki egin berria eskatzen dizute. Baina fidelagoak ere badira, askatasun handiagoa ematen dizute lan egiterako orduan.
Italia aipatu duzula, izozkiak eskatzerako orduan, zein ezberdintasun nabarmenduko zenuke italiarren eta gure artean?
Italian barkilloa ez da horren garrantzitsua, bertan kartoizko barkilloa deritzona ematen dute eta izen handiko izozki-denda askotan tarrinan besterik ezin daiteke dastatu izozkia. Hemen ordea, barkilloak izozkiak berak baino protagonismo handiagoa hartu du, izozki bola txiki-txiki bat jartzen dizute izugarrizko kukurutxoan.
Camy, Frigo, Mico... horrelako izozkiak jaten dituzu?
Izozki industrial batzuk nahiko onak dira. Magnum izozkiak hatzak miazkatzeko modukoak dira. Gure izozkiek ordea, industrialek ez duten balio erantsi bat dute. Adibide bat jartzearren, gure marrubizko izozkien %70a fruta da, izozki industrialen kasuan baina, %3a baino ez da fruta. Denentzako tokia dago merkatu honetan. 
Etorkizuna? Zeintzuk dira zure hurrengo proiektuak?
Orain bezala haziz jarraitzea. Agian, lantokia handitzea. Baina espero dut Santutxun jarraitzea.
Eta zein amets duzu?
Euskara ondo ikastekoa. Klaseak emango dizkidan irakasle bila ari naiz.

 

 

 

Eraldatzen doan museo modernoko hiri honetan bada artea beste era batera ulertzen duen jendea ere. Solokoetxen bizi den Miren Jaio bermeotarrak auzoan bertan leku aproposa aurkitu du proiektu kolektiboa aurrera eramateko: ‘Bulegoa zenbaki barik’, ezagutzarako eta arterako bulegoa.

Solokoetxe kaleko 8. zenbakian dagoen ‘Bulegoa z/b’ proiektuan ez zaude zu bakarrik.
Lau lagun gara eta bakoitza arlo batetik dator. Bea Cavia teoria sozialetik dator. Klaseak ematen ditu Soziologia sailean, Izaera Kolektiboen ikerketa zentroan, EHUn. Lehendik ezagutzen genuen elkar bere saileko jendea arte munduko jendearengana hurbildu baita. Isabel de Naveran berez Arte Ederrak ikasitakoa da eta ikertzaile moduan aritu da arte eszenikoetan eta dantza munduan. Eta Leire Vergara eta biok ikusizko artetik gatoz, bera komisariotzatik eta ni kritikatik. Laurok batu ginen orain dela urte bete. Ordura arte bakoitzak bere aldetik egiten zuen lan eta ikasi. Elkartzean hasi ginenetik taldean egiten dugu lan, irakurketa taldetan.
Zerk bultzatu zintuzteten horrelako leku bat zabaltzera?
Gogoa genuen gure lana konpartitzeko, leku fisiko bat edukitzeko, eta hortik aparte programa bat egiteko. Gure hasierako ideia bulego bat alokatzea zen, egia esan, ez genekien non. Kontua da alboko kalean Leire bizi dela eta ni Zabalbiden bertan. Orduan, era naturalean ailegatu zitzaigun aukera orain dugun lokala alokatzeko. Lehenago ile-apaindegia izan zen, eta lehenago ultramarinosa, baina justu-justu aurreko sei hilabeteetan ETB3ko Burp programakoek erabili zuten saioa grabatzeko. Gure asmoa zen auzo etxeetan eta horrelako lekuetan egitekoak ginen ekitaldiak beste leku batean egitea. Eta derrepentean dena anbizioa zen, lana; errespontsabilitatea batetik baina baita aukera be. Eta jo eta ke, eskatu genion diru-laguntza Eusko Jaurlaritzari, jaso genuen eta horrela hasi ginen. Azaroaren 12an inaugurazioa egin genuen, Gora Japon musika taldea gonbidatu genuen eta auzo elkarteko Yolanda Pereñari eskatu genion bisita gidatu bat egiteko auzoan zehar, oroitzapenak, lekuak, lokal honen izaera, istorioak… kontatzeko. Nahiko jende batu zen, badakizu, horrelako gauzetara…
Zelako funtzioa betetzen du ‘Bulegoa z/b’-ek?
Gure asmoa zen, batez be, hausnarketarako leku bat egitea. Hainbeste dira artea erakusteko guneak, baina gaur egun, artea ez da hori bakarrik. Demagun, artea kateko ekoizpena edota sistema dela, bada, erakusketako momentua bakar bat baino ez da. Hor tartean, ikasketatik horrainoko tartean, gauza asko daude.
Oso gai espezializatua da zuena.
Bai, nahiko espezializatua da. Auzoko jende gutxi etorri zaigu, lantzean behin auzo elkartekoak. Beno, espezializatuta gauden arren, arlo asko ukitzen ditugu. Arte munduko jendea, dantza munduko jendea, arte plastikoetan ibiltzen den jendea, musika esperimentalean dabilena… etortzen da. Gaur egun, dena nahiko elkar lotuta dago.
‘Formagabeko ezagutza forma’ programarekin hasi zineten. Zelan joan da?
Oso barregarria izan zen hasieran. Lau lagun ginen eta pentsatzen hasi ginen ezagutza, forma, performance, ikerketa, ikerkuntza… horrelako terminoen inguruan. Bada, ez ginen ados jartzen ezertan ere. Ordun konturatu ginen baten ezagutza, edota formaz ulertzen zuen hori, ez dela besteak ulertzen duena. Horren arrazoia diziplina ezberdinetatik  gatozela da. Ez hori bakarrik, azken baten bakoitza subjektu bat da. 
Lortu dituzue esanahi komunak?
Pentsatu genuen polita zela gure ulertu edota gaizki-ulertzetatik hastea eta kontzeptu batzuk finkatu baino, horren inguruan sortzea eztabaida, eta jendea gonbidatzea horretaz eztabaidatzera. Gure artean hasi ginen, ‘informal’ hitzari buruz hausnartzen, alde batetik formarik gabeko zentzu hori duelako, erdarazko informe ere izan daiteke, hau da, informazioa lortu. Kontenedore huts moduko bat lortu nahi genuen.
Itzulpengintza kulturala landu duzuenean gonbidatu asko izan duzue.
Alemanian errefuxiatu politikoa den Irakeko Hiwa K. artista kurduarekin eta Aneta Szylak komisaria poloniarrarekin hasi ginen. Hurrengo egunean Pedro G. Romero gonbidatu genuen, artista eta flamenkoan aditu handia. Beren atzerritartasunaz jolastuz, itzulpengintza kulturala landu genuen, bidean galtzen diren gauzei buruz hitz eginez; zelan, txarto-ulertuak, ez-ulertuak gertatzen diren. Eta ikusi genuen Pedrok azaltzen zituen klixeak zelan Hiwak desmuntatzen zituen. Bazen beste gonbidatu bat, Marysia Lewandowska, jatorriz poloniarra baina orain zortzi urte Londresen bizi dena. Betidanik egin du lan autoriaren inguruan; digitalizazio prozesuek autoria kontzeptua ondasun pribatuarekin zelan elkar lotzen duten aztertu du. Berak digitalizatu egiten ditu lehen fabriketan grabatutako antzinako irudiak, eta gero sarean eskegitzen ditu. Belgradetik Ana Vuyanovic eta Marta Popidova etorri ziren, bertan aurrera ateratako proiektuak kontatzen. Aipatu nahiko nuke Isidoro Valcarcel 75 urteko artista. Beste ogibide bat du, eta artista legez ez ditu bere artelanak saltzen apenas. Gizon harrigarria da.
Kanpoko jendea ekarri duzue. Ospe handikoak al zarete?
Urteetan eraikitako kredibilitatea bada. Gure asmoa da, gutxi garenez, hemen sarea sortzea, ekintzak, eta taldeka lan egitea… Datorren astean irakurketa saio batzuk aurkeztuko ditugu. Gure ikerketa prozesuak azalduz ere joan nahi dugu.
Zuen programazioan ‘zine ilegala’ edota ‘kode irekian egina’ agertzen da. Zer da zinea ilegala?
Betiko zinekluba: pelikula eta solasaldia. Herri bakoitzean ilegaltzat zer ulertzen den oso ezberdina izan daiteke.
Webgunea hiru hizkuntzetan duzue.
Hasieratik hartu genuen erabakia izan zen hori. Bob da gure lagun bat, itzultzaile lanetan dabil, eta berak lagundu zigun. Liburu batzuk oparitu zizkigun orain bulegoan ditugunak. Gehienak ingelesezkoak dira. Horrela da, nahi eta nahiez.

 

 

Errekaldekoa da izatez Txema Uriarte, baina urte asko egin ditu gurean, lehenengo Zabalbiden eta orain Santutxun. Herri mugimenduarekin lotura estua eduki du –Iluna irratia, IPES, AEK, Tas-Tas irratia…–. Historialaria ikasketaz eta ogibidez, Euskal Memoria Fundazioko Bizkaiko arduraduna dugu gaur egun.

Nondik sortu da Euskal Memoria proiektua?
Orain dela urte eta erdi, pertsona eta elkarte batzuek garrantzitsu iritzi genion memoria eta batez ere zer gertatzen ari zaigun gogoratzeari, ez ahazteari. Gertatzen zaigun guztiaren konstantzia utzi behar genuela. Leku eta elkarte batzuk bisitatu genituen –Lazkaoko artxiboa, lekuan lekuko historia taldeak…– eta pentsatu genuen ahalegin horri orokortasuna eman behar zitzaiola, Euskal Herri osorako orokortasuna. Ahalegin hori ezin zen gelditu tokian tokiko emaitza horietan. Orokorrean, egiten ari ziren gauzak sustatu eta ezer ez zegoen lekuetan sortu… Azken finean, grina hori piztu jendearengan. Nondik datorren? Argi dago. Ikustea besterik ez dago 1936ko gerrako kontuak oraindik ez daudela argi. Eta pentsatzen dugu hurrengo belaunaldiekin berdin gerta daitekeela. Beraz, informazio guztia bildu behar genuen. Eta horretarako oinarrizko tresnak erabili: elkarrizketak lekukoei, materiala batu, hemerotekak, epaitegietako dokumentazioa… Eta guzti horrekin zer egin? Bada, dokumentazio zentro sortu. Gure katea Errepublikarekin batera hasi zen, askatasunaren katea alegia. Momentu hartan monarkiarekin eta aginpide autokratikoekin nahikoa zela esan zuen herriak eta demokrazia ezarri nahi izan zuen. Orduan Francok eta enparauek moztu zuten libertate proiektu hura eta berriz ere autokrazia ezarri. Eta harrez gero autokrazia horrekin ibili gara, aldez edo moldez. Batzuetan bazirudien aldaketa etorri behar zela, trantsizioa etorri zen, diktadura ‘garbitu’ zuten, baina Euskal Herrian asko bizi gara oraindik ere askatasuna noiz helduko. Errepublikan sortutako askatasunaren aldeko ardatz hori oraindik ez da gauzatu. Historia horretan jardun nahi dugu.
Dokumentazio zentroa aipatu duzu, memoria historikoa gordetzeko lanabes nagusi gisa. Horrek esan nahi du luzera begira jaio den proiektua dela, ezta?
Dokumentazio zentro iraunkorra eta egonkorra sortu nahi dugu, bai. Orain arte ikertzeko ardatzak jarri ditugu: lehenengo urtean 1960tik gaur arteko errepresioa. Aurten 1936ko gudaren osteko errepresioa izango dugu ikergai nagusi, eta datorren urtean, seguruenez, torturaren gaiari helduko diogu, luze eta sakon. Eta aurrerantzean bestelako kontuak ere ikertu nahi ditugu, gure herrian errepresioaz aparte beste gauza batzuk gertatu direlako. Gaur Korrika pasatuko da hemendik. Korrika guk asmatu dugu, eta guk esatean gure herriak esan nahi dut. Ikastolak, berdin. Ekologiaren aldeko borroka. Nork itxiarazi zuen Lemoiz? Guk. Eta guzti hori dokumentatu beharra dago. Francoren diktadurako mundu beltzetik –non dena zen errepresioa, OJE, ezetz, abadeak... – gure herriak kolorezko mundutxo bat sortu zuen. Hor badago herri historia bat, eta hori dokumentatzea da Euskal Memoriaren erronka.
Zuek dokumentazio lan hori egiten duzue, herritarrengandik testigantzak eta materialak bilduz eta emaitza berriz ere herritarren esku utzi duzue liburu baten bidez.
Liburua eta orain baita webgunearen bidez –euskalmemoria.com–. Ideia da urte akabuan guk liburu bat kaleratzea, urte horretako lanaren laburpenarekin. Baina guk biltzen dugun informazio guztia webgunera igo nahi dugu, denen esku ipintzeko. Eta horretan ari gara. Pentsatu milaka argazki lortu ditugula eta bertan jarri nahi ditugula. Berdin testigantza eta elkarrizketekin. Hori da gure lana. Dena euskarri digitalean gorde eta herritar guztien esku utzi nahi dugu. Edonork erabil dezake, nahi duena egiteko: pelikula, nobela, herriko historia… Hor edukiko dute oinarri bat jakiteko zer gertatu zen eta herritarrek gertakizun hura nola bizi izan zuten. Hau ez da instituzioen edo enpresen ikuspuntua jasotzeko ahalegina. Orain arte historia egiterakoan jakintsu batek idazten du denon historia, milaka pertsonen historia. Nik uste dut hobe dela milaka pertsona horiek euren historia kontatzea. Eta, horrela, denon artean, historia bat izango dugu. Bakoitzak bere historia zatia kontatu dezala.
Dagoeneko liburu bat kaleratu duzue eta harridura eragin duen datua ekarri du aldean: 1960tik hona boterearen bortizkeriaren ondorioz 474 pertsona hil dira Euskal Herrrian.
Zenbaki ikaragarria da, bai, baina gehiago ere badago. Zenbat pertsona torturatu dituzten: ia 10.000; zenbat pertsonaren bila joan diren goizaldean etxera, eraman, desagerrarazi eta handik egun batzuetara jakin zein polizia-etxetan dauden: 50.000; zenbat pertsona kartzelaratu dituzten: ia 8.000. Zenbaki ikaragarriak dira, are gehiago kontuan hartuta gurea herri txikia dela, hiru milioi lagun baino ez. Uruguain, Argentinan, Txilen gertatutakoa, proportzioan, ez da handiagoa izan.
Gernika gelditu da botereak eragiten dituen gezur historikoen eredu gisa. ‘Gernika’ asko gelditzen zaizkigu argitzeko?
Dena dago argitzeko. Orain estalki modukoa dago errealitatearen gainean. Adibidez, estalki horren lehenengo gezurra izaten da irakurketa politikoak egiten direla. Bai, jakina, 1936ko gerra politikoa izan baitzen. Aginte faxista batek demokrazia erauzi eta sozialistak, abertzaleak, anarkistak, komunistak ‘kendu’ zituen. Eta horregatik geratzen den hori politika da. Oso inportantea da milaka ‘Gernika’ horiek argitzea. Hemen bertan, Larrinagako kartzela egon zen. Behin eta berriro kamioiak ateratzen ei ziren bertatik fusilatu behar zituzten pertsonekin. Nortzuk ziren pertsona horiek? Non hil zituzten? Non daude? Nortzuk ziren hiltzaileak? Eta hori Santutxutik atera barik. Eta hortik aurrera, Begoñako auzoetako zenbat lagun pasatu ziren kartzeletatik? Eta Gernika baino lehen, zer gertatu zen Elorrion, Berrizen, Durangon, Sestaon, Portugaleten? Eta faxistak sartu eta gero errepresioa barra-barra… Akaso badakigu Bilboko kartzelak non egon ziren? Guda amaitutakoan, Bilbo espetxe handia zen: Eskolapioak, Deustuko Unibertsitatea, Orue, komentua… Nork erabakitzen zituen Larrinagako fusilamenduak? 75 urte geroago, nola defenditzen dute egindako hori?
Hori horrela izanik ere, memoria historikoa bolo-bolo dabil politikarien eta hedabideen artean: Espainian legea dago, Eusko Jaurlaritzaren zerrendak… 
Argi eta garbi: instituzioek momentuz ez dute kontu honetaz gauza handirik esan nahi. Biktimen oroimenezko monumentu batzuk ipini dituzte, baina Algortan bezala, ‘gudaren ondorioz hildakoak’ aipatuz, alegia, xehetasunik gabe, denak berdinak izan balira bezala. Demokraziaren aldekoak eta Francoren aldekoak leku berean kokatzen dituzte. Eta suposatzen da hori ez zela horrela. Hain kontu oinarrizkoak nahasten hasten bagara, nora goaz?
Zuen proiektua handia, epe luzekoa da. Horretarako herritarren babesa behar duzue. Zelako erantzuna eduki duzue orain arte?
Ona. Bagabiltza. Guk dokumentazio zentroa sostengatzeko babesleak eskatu ditugu, urtean 65 euro emango dituzten babesleak. Horren truke babesleak liburua eta aldizkari bi jasoko ditu urtean. Eta beste aldetik, herri guztietan jendeari eskatzen diogu agertzeko, bere testigantza emateko. Horiek dira gure lanaren esparru nagusi biak une honetan. Alde batetik, proiektuari eusteko finantzazioa bermatzea eta, beste aldetik, garai hauek haien testigantzaz dokumenta dezakeen jendea bilatzea. Hasiberriak gara eta oraingoz ondo. Guk 6.000 babesle lortu nahi genuen baina orain pentsatzen ari gara 6.000-10.000 elkarrizketa egin beharko ditugula. Horretarako denbora behar dugu, boluntarioak eta denetariko lanak. Esfortzu kolektiboa egin behar dugu gertatutakoa ez ahazteko eta dokumentatzeko. Gerra zibila bizi izan zirenak gero eta gutxiago dira, hiltzen ari dira. Baina ondorengo urteak ere dokumentatu behar ditugu.
Arlo honetan lanean beranduegi hasi izanaren sentsazioa daukazue?
Trantsizioaren sasoian ziria sartu ziguten. Oro har, gizartek onartu zuen hainbat kontutan denbora eman behar genuela gauzak aurrera joateko. Olatu horretan denok sartu gara. Instituzioek adarra jo ziguten. Zapatero bera: bere aitita Madrilen hil zuten eta oraindik ez du ezer egin bere aititaren historia jakiteko. Hori bada Espainiako presidentearen jarrera, gainerako guztia folklore hutsa da. Eta hori PSOE da, Espainian 1936ko gerran hildako gehien sufritu zuen bigarren indarra, CNTren atzetik.
Memoria historikoa zelan entzuten da gazteen belarrietan? Ez dira haientzat antzinako kontuak? Zelan minberatu gazteak holako gaiekin?
Gazte jendearekin hitz egitean haiek ere ikusten dute kontu garrantzitsua dela. Baina, jakina, euren ‘denbora’ ez da berdina. Edonola ere, argi ikusten dute eurek egiten dutenaren lekukotza, testigantza utzi behar dutela. Gaztetxeetan egiten den lana, esate baterako: egin behar dituzte euren ‘aktak’, egiten dutenaren testigantza ematen. Bestela, urteak pasa eta instituzioek bakarrik emango dute gertatutakoaren berri. Baina hemen gizartearen aldeko lan gehiena herriak berak egiten du eta, askotan, ez da protagonisten ikuspegia inon gelditzen. Azken finean, memoria eragile kolektiboa da eta hori da gutxika-gutxika gauzatzen ari garena. Lan horretan gazteak ezinbestekoak dira, eurak ere lekukoa hartu beharko dutelako.

 

 

Duela bost urtetik da Euskadiko Produkzio Eszenikoen Enpresa Elkarteko (Eskena) gerentea. Bartzelonan zegoela proposatu zioten karguaren ardura eta etxera bueltatzeko erabakia hartu zuen. Santutxuarrarekin antzerki enpresek bizi duten egoeraz hitz egin dugu eta, bide batez, Otxarkoagan zabaldutako Harrobia zentroa ezagutu dugu.

Nola heldu zinen Eskenara?
Lagun batek proposatu zidan bertara etortzea duela bost urte Bartzelonan lanean nenbilela. Beti egin izan dut ekoizpen lana. Asko pentsatu gabe Eskenan sartzea erabaki nuen.
Zeintzuk dira Eskenaren lanak?
Euskal Herriko 28 konpainia profesionalen elkartea da Eskena. Sektore mailan ordezkaritza lanak egiteko gaitasuna duen entitate bakarra da. Sektoreko patronala gara eta urtero Eusko Jaurlaritzarekin diru-laguntzak kudeatzen ditugu. Horretaz gain, EAEn estreinatzen diren antzezlan guztiak grabatu egiten ditugu eta ekoizten diren lanen artxiboa ere kudeatzen dugu. Bestetik, Eskenan dauden taldeen beharrizanak gestionatzen saiatzen gara. Eusko Jaurlaritzarekin elkarlanean plan ezberdinak jarri ditugu martxan.
Nolakoak dira Euskal Aktoreen Batasunarekin harremanak?
Onak dira harremanak. Egia da duela bi urte aktoreekin batera lan hitzarmena sinatzen saiatu ginela, baina bertan behera geratu zen.
Aurten Eskenaren 15. urteurrena ospatu duzue. Asko aldatu al dira antzerkiaren eta dantzaren sektoreak?
Aldaketa ugari izan dira, batez ere azken urteetan. Egun Euskal Herrian profesional asko ditugu sektorean lanean, antzerki eta dantza enpresez gain, teknikariak, eszenografian jarduten duten enpresak... Bai, aldaketa ugari izan da. Urte hauetan sektoreko profesionalek elkarrekin egin duten bidea oso aberasgarri izan da.
Zeintzuk dira Eskenaren helburuak?
Elkartea 1995. urtean sortu zen Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako konpainia dinamikoenen eta profesionalen ekimenari esker. Sorreratik helburu berberak izan ditu Eskenak: Arte Eszenikoak sustatzea, sektoreko enpresen garapena bultzatzea, erakundeekin eta arloko gainerako eragileekin etengabeko harremana ahalbidetzea, afiliatuen interesak ordezkatzea, babestea eta sustatzea eta afiliatuen arteko elkartasuna sustatzea.
Krisi ekonomikoan bete-betean sartuta gaude. Zein eragin izan du krisiak antzerki eta dantza munduan?
Beste sektoreetan bezala, gurean ere, krisiak gogor jo du. Horregatik antzerki enpresek euren lan  egiteko era aldatu behar izan dute. Antzerki ekoizpenak jaitsi egin dira eta konpainiak beste lan batzuk egiten hasi dira. Esaterako, galak eta egun bakar baterako ikuskizunak. Ekoizpenei bideratutako diru-laguntzak murriztu dira, baina baita herrietako antzokietan programazioa egiteko aurrekontua ere. Beraz zirkulu bat da, gutxiago ekoizten da eta baita gutxiago programatu ere.
Nolako da antzerki eta dantza sektorea?
Oso atomizatuta dagoen sektorea da, enpresa asko daude eta bata bestearen artean oso desberdinak dira. Asko txikiak dira.
Azken urteetan antzerki ikusleak ere jaitsi egin al dira?
Bai, horrela da. Horregatik konpainiek ikuslea oso kontutan izaten duten lan egiteko orduan. Garai batean, agian, hori ez zen lan egiteko forma. Orain, sorkuntza berri baten aurrean enpresek ikusle potentziala kontutan izaten dute. Honen harira, Eusko Jaurlaritzarekin batera ikusleen azterketa egiten ari gara.
Otxarkoagako eliza zaharrean Harrobia zentroa zabaldu duzue. Zer izango da Harrobia?
Arte eszenikoetan berrikuntza eta etengabeko hobekuntza sustatzeaz gain, zentro berrian enpresa egitura duten konpainiei babesa eta aholkularitza eskainiko diegu, ekoizpen prozesuak, ikuskizunen amaierako kalitatea eta berritzeko gaitasuna hobetu ditzaten. Halaber, Harrobian artista berriei eta azaleratzen ari diren kolektibo eszenikoei lan munduan sartzen eta enpresa gisa sendotzen lagunduko diegu. Apustu berezia egingo dugu Bilboko eta Bilboaldeko harrobiaren alde. Funtsean, asmoa da arte eszenikoen alorrean sorkuntza artistikoa sustatzea.
Ekoizpen eszeniko profesionalerako errendimendu handiko lehenengo zentroa da, beraz, Harrobia.
1.000 metro koadro inguru  ditu, hiru solairutan banatuta, eta prozesu eszeniko osoak hartzeko behar diren azpiegitura tekniko guztiekin hornituko dago. Profesionalek profesionalentzat diseinatutako zentro bat da. Prozesuak berritzearen eta zerbitzu bikainak eskaintzearen aldeko apustua egingo dugu, ekoizten diren ikuskizunak kalitatezkoak izan daitezen. Bertan antzerki eta dantza konpainia profesionalek euren lanak denbora eta baldintza egokietan prestatu ahal izango dituzte. Konpainiek kultura sortzeko, ekoizteko eta kontsumitzeko modu berrietara egokitzeko behar dituzten metodologia, jakintza eta bitartekoak eduki ditzaten.
Bilboeszena, Harrobia… Mahatserrian baditugu arte eszenikoekin erlazioa duten lekuak.
Bai, egia da. Bilboeszena antzerki amateurrak erabiltzeko zentroa da eta betebehar batzuk eskatzen ditu. Harrobia, berriz, profesionalentzako zentroa izango da. Baina egia da Bilbon areto eta azpiegitura asko ditugula. Badago Arriaga antzokia, BBK hurbiltasun aretoa, Campos antzokia, Alondegiko auditoriuma… beste leku batzutan baino askoz aukera gehiago dago gurean.

 

 

Ingeniaritzako irakasle da eta aldi berean baserritar eta ostalari Txindurri Iturri sagardotegian. Gustura uztartzen ditu Aritzek bere ofizio guztiak. Debako lurretan, egin diogu bisita, baina herrigunetik urruti. Abentura baita Txindurri izeneko erreka ondoan dagoen nekazal turismo baserrira iristea. Jan, edan eta lo ondo egiteko leku ederra. 

Zer egiten du zu bezalako santutxuar kalekume batek Gipuzkoa sakoneko baserri-sagardotegi batean?
Natural-natural bizi eta lan egin. Jendearen beharra izaten dut eta horregatik joaten naiz Bilbora, gurasoak ikusi, kalean zehar jende ezaguna agurtu… horrek indarra ematen dit. Leku batean nekatzean, beste leku batera joan ahal izatea gauza handia da. Alaba eduki genuenean, Deban erroldatu nintzen. Baina Txindurri Iturri inoren lekuan dago, hau ez da ez Deba, ez Itziar ezta Zumaia ere.
Zelakoa da Txindurri Iturri?
Oso sagardotegi berezia da, logelekin egiten dugu lan. Ostiral zein larunbatetan sagardotegian afaldu eta gurean lo egitera datorren jendearekin. Afalostean autoa hartu nahi ez dutenak dira. Hamabost urte dira sagardotegia martxan jarri zela. Ez dugu sagardotegi handiekin zerikusirik. Lasaiagoa, intimoagoa da gurea. Platerak aldatzen ditugu, kafea eta postreak ematen ditugu, barra dugu eta egongela bat parranda luzatzeko.
Zein da Txindurri Iturriko espezialitatea?
Txuleta, beti da erregea. Saiheskiak ospe handia du. Bakailaoa kristorena dugu, legatza dirudiela esaten digu jendeak. Dena da ona. Lau gauzatxo ditugu, baina puntua oso ondo hartuta diegu.
Nongo bezeroak dituzue?
Bilbokoak, Gasteizkoak asko Eibar-Gasteiz autopista martxan denetik, Valladolidekoak… mundua oso txikia da. Gure webgunea ikusi, gustatu eta etortzea erabaki dutenak asko eta asko dira. ETAren su-etena ere igartzen da, orain urte batzuk bezala. Udan holandar asko datorkigu.
Zein neurritan lagundu dizue Internetek (www.txindurri.com)?
Zoragarria da Internet. Oso webgune polita dugu, anaiak diseinatutakoa. Konfiantza ematen du. Urrutitik etortzen da jendea, lekua ezagutu barik, bere opor garrantzitsuenak hemen ematera. Gainera, Txindurri Iturrira iristea, dagoen bidearekin, abentura bat da. Jende horri ahalik eta zerbitzu gehien ematen ahalegintzen gara.
Nola doakizue nekazal turismo etxea?
Deban indar handia du nekazal turismoak. Orain 10 urte hasi ginen gu, sei gela eta apartamentu bat ditugu. Harrezkero asko garatu eta profesionalizatu da sektorea. Geroz eta zerbitzu hobea ematen dugu. Jendeak komuna nahi du, sarrera independentea, eta ez simaurrik ez zikinik. Rollo bukolikoa nahi du eta horren truke ordaintzen du, baina hurbilpen bat baino ez da. Mimatu egiten ditugu Internet eta wifiarekin. Ez da kostatzen.
Igarri duzue krisirik?
Nekazal turismo etxean ez. Oso jende gutxik sakrifikatzen ditu bere oporrak. Hori bai, erreserbak geroz eta beranduago egiten dituzte. Sagardotegian orain lau urte hasi ginen beherakada atzematen. Koadrilen afariak gutxitzen hasi ziren. Eta guk azken bost urtetan ez dugu preziorik garestitu. Larritu egin ginen, eta horrelakoetan ohiturak aldatu eta lan gehiago egitea besterik ez zaigu geratzen. Eskatzen diguten guztiari baietz erantzuten diogu orain.
Zein lan egiten duzu Txindurri Iturri baserrian?
Denetik. Astea eta urtea zatituta ditugu. Orain, adibidez, astegunetan baserriko lanak egiten ditugu, nik Bilbon Ingeniaritza Eskolan klase batzuk ere ematen ditut, eta asteburutan ostalari lanak. Rosak eta Alaznek –amaginarreba eta bikotea, hurrenez hurren– baserria oso ondo antolatuta dute. Nekazal turismo etxearekin derrigor egon behar dugu antolatuta. Esaterako, ezin duzu behiekin lanean egon turista asko ditugunean.
Zelakoa da aurtengo sagardoa?
Kristorena. Sagar oso ona egon da aurten, iaz gutxi egon zen. Txotx denboraldia hastean, sagardoa oraindik egin gabe egoten da, baina zein joera duen jakiteko balio du, gero botilan sartzean zein nahiago duzun argi izateko. Gure sagardoari ontzi aldaketa bat edo bi falta zaio oraindik. 3.000 litroko lau upel ditugu eta botilan sartzeko geroz eta joera handiagoa dugu, bestela alperrik galtzen da eta. Botilekin pixka bat gehiago irabazten dugu.
Egurra ala altzairu erdolgaitza. Zein materialekin eginak dira zuen upelak?
Egurrezkoak, baina mantenimendua dela eta, altzairura eta neurri txikiagora jo behar dugu.
Sagardo ekologikoa egiten duzue?
Sagar ekologikorantz pausoak ematen ari gara, eta ekologikorantz oro har. Europar turistek hiru egunetan toallarik ez aldatzeko esaten digute. Asko dugu beraietaz ikasteko. Baina ematen dugun den-dena ezin da etxekoa izan, etxean dena ekoiztea ez da posible.
Zu bezalako mahatsorria ez da txakolina egitera ausartuko?
Froga gisa etxerako txakolin apur bat egingo dugu. Gainera, Getariako izendapenarekin egitea posible da Aldundiak Gipuzkoa osora zabaldu baitu izendapena. Lursailak ere baditugu. Baina egungo txakolina oso teknikoa da, ez du zerikusirik lehengo txakolinarekin.
Izaten duzue denborarik eta gogorik sagardotegietara joateko?
Asturiasera asko joaten gara, erreferentzia baita. Espioitza industriala egiten dugu. Garagardoa bezala edaten dute Asturiasen sagardoa, kristoren kontsumoa dago. Estandarra lortu dute, eta horrek abantaila asko ditu. Bretainiara joan behar dugu bertako sagardoa probatzera.
Sagardoarentzat kalitate ziurtagiria lortu nahian ari zarete gipuzkoar sagardogileak, ez arazo gutxirekin.
Sagardoa edari pobrea izan da edarien artean. Lehen sagardoa edatea ruleta rusa zen. Apurka-apurka hobetzen joan da. Baina estandar bat behar dugu, ‘hau sagardoa da’, esateko. Helduko da. Dena den, jendeak jakin dezala sagardotegi denetan bermatzen dela gutxiengo kalitatea, sagardo ona eta jateko ona dago.
Tabakoaren Lege berrituak zelan eragin dizue?
Orain lau urtetik debekatuta dago sagardotegi barruan erretzea. Erre nahi duenak kanpora irteten du, sarritan koadrilakoek esaten diote kanpora irteteko. Guk, nahi izanez gero, butanozko berogailua jartzen diogu.
Bilboko Ingeniaritza Eskolan irakasle ere bai. Nolatan?
Ordezkapen labur batekin hasi nintzen eta gero ikuspegi artifizialari buruzko tesia egiten. Baserrian trabatuta ez geratzeko, badaezpada, nirearekin jarraitzeko esan zidan Alaznek. Programazio klaseak astean hamar orduz ematen ditut. Giro ona dago, egungoa ez da nik ezagutu nuen Ingeniaritza Eskola erdalduna. Taldeak txikiagoak dira eta ekipamendua hobea da. Lehen beldurra ematen zuen.
Suzko Itzalak, Einbigu, Frik… musika talde askotan izan zara. Baduzu astirik musikarako egun?
Ni musikari txarra naiz. Oso konstantea izan behar duzu musikan, lan handia egin behar da. Gaizka Salazar eta Aimar Arejita langileak direlako daude dauden lekuan. Chandal Recordsekin gauzatxo batzuk egin nituen. Orain ere ari gara zerbait prestatzen, baina astiro. Kontzertuak onak eta bereziak badira interesatzen zaizkit, bestela aspertu egiten naiz.

 

 

Lau hile daramatza Solokoetxen grabatua erakusten. Grabatua zelan egiten den erakusten eta artisten grabatu lanak erakusten. Horretarako zabaldu du La Taller izeneko espazio hibridoa, tailerra eta galeria elkarturik. Teknika zaharrekin, arauak errespetatuz zein apurtuz, diskurtso berriak sortzea posible dela erakutsi nahi du.

Zer nolako harrera izan du zure grabatu tailerrak?
Oso ona. Grabatua ikastera etortzen da jendea eta baita aholku teknikoak jasotzera ere. Artista profesionalak dira azken horiek. Obra grafikoa egin nahi dute eta, teoria ezagutzen ez dutenez, nik irakasten diet. Luxua da sormen mundu aberatsa dutenekin lan egitea. Erronka ere bai, nirea ez den lengoaiara egokitu behar baitut teoria.
Zergatik da hain berezia grabatua zuretzat?
Obra anizkuna delako, hau da, matrizea prest duzunean zenbat nahi ale egin ditzakezu. Esaterako, 25 aleko obra mugatua. Pieza oso eskuragarriak dira, esaterako, 50 eurokoak. Horregatik ematen dute arte bilduma bat hasteko aukera.
Ez al da zahar geratu grabatua?
Zerbait modernoa egiteko teknika modernoak zein zaharrak erabil ditzakezu. Gaurkotasuna ez dago teknikan, erabiltzen duzun lengoaian baizik. Paleolitikoan hormak margotzeko teknika baliatuta, esate baterako, zerbait berria adieraz dezakezu. Lengoaia modernoek ez dituzte inolaz teknika zaharrak baztertu behar.
Zer du berezitik grabatuak?
Beste teknikek ematen ez duena ematen du: transparentziak, beltz belusatu egitura, biribiltasuna, irudien mamitzea, sentsibilitatea… erabat harrapatzen zaitu. 1994tik ari naiz grabatua irakasten eta ikasle askori ez dakit zer gauza berri irakatsi.
Zein garrantzia du zoriak grabatuan?
Badu bere garrantzia, papera altxatzean ez baituzu jakiten zer aurkituko duzun. Arau asko ditu grabatuak, baina politena arauak apurtzea da. Ikasleei irudiak sortzen eta apurtzen irakasten diet. Grabatua laua den edozein materialekin atera daiteke, baita york urdaiazpiko xerra batekin ere.
Nori interesa dakioke grabatua ikastea?
Edonori. Ikasle oso desberdinak ditut: Arte Ederretako ikasleak, jubilatuak, etxeko andreak, unibertsitateko katedradunak.. eta mediku eta erizain asko.
Nolako klaseak dira?
Sei kideko talde txikiak dira, horrela oso gustura egiten dugu lan eta mila bider obra hobeak irteten dira. Hiru hiletan ikas daitezke grabatuaren teknikak, baina ordurako harrapatu egiten zaitu eta ezin utzita ibiltzen zara. Sormena asko lantzen da. Klaseei esker bizi naiz eta ikasleek beraien ideiak garatzeko edozer egiten dut. Edari lata bat, zink teila bat edota fraka bakero oihala erabili nahi dituztela grabatua egiteko, bada, aurrera. Posible baita. Aztarna uzten duen material leuna besterik ez da behar beste euskarri batera lekualdatzeko. Hori baino ez da.
Beharrezkoa al zen grabatua erakusteko galeria zabaltzea?
Paper gaineko obra grafikoa ikusteko espazio baten falta sumatzen zen. Arte txikitzat jotzen da paper gaineko obra eta alboratu egiten dute galerietan. Bada, publiko fidela du, ezagutza handikoa, nahiz eta oraingoz kopuru aldetik eskasa izan.
Bi hilero erakusketa aldatzeko asmoa duzu. Zelako lanak ikusi ahalko ditugu?
Proposamen garaikideak egiten dituzten artisten lana erakustea erabaki dut, ez agerpen ortodoxoak. Grafikoaren mugekin burua apurtzen diguten proposamenak dira. Elkarturik dagoen tailerrari esker errazago azaltzen diet eskegita dagoen obra bisitariei. Une honetan, Izaskun Alvarez Gainzaren Vërvv izeneko erakusketa dugu zintzilik martxoaren 18ra arte. Hortik aurrerakoekin zera erabaki dut: erakusketen inaugurazio egunean karpeta bat jartzea egilearen lanekin, New Yorken egiten duten antzera. 50 euroren truk obra originala erosteko aukera egongo da –egiazkotasun agiriarekin– oso prezio eskuragarrian.
Solokoetxen jaiotako Agustin Ibarrolak hitzaldia eman zuen La Tallerren ateak zabaldu eta gutxira. Zelakoa izan zen?
Mundua ezagutu ahal izateko arte garaikideak duen garrantziari buruz hitz egin zigun. Oso era gardenean azaldu zituen arte garaikideko oinarrizko kontzeptuak. Obra grafiko zabala du Ibarrolak eta bere grabatu ezezagunak, azkenaldian eginikoak, erakusgai izan ditugu galerian.
Zein sasoi du grabatuak gure herrian?
1994ra arte oso itxia zen grabatuaren mundua. Bere zabalpenean lan pixka bat egin dugu. Sol Panerak zuzentzen duen Aritza galeria izan da zabalpenean erreferentzia. Bilboko eskaintza turistikorako Guggenheimaren grabatuak agindu zizkigun nire lankide ohiari eta bioi; guretzat laguntza itzela izan zen. Europan, eta Frantzian bereziki, grabatua baloratzea eta erostea tradiziotzat dute. Hemen horrelako gutxi dago, nahiz eta grabatzaile handiak izan ditugun: Goya, Picasso, Fortuni eta, euskaldunen artean, Francisco Iturrino eta Rikardo Baroja.
Zergatik aukeratu zenuen Solokoetxe La Taller zabaltzeko?
Bilbo erdiguneko lonjen prezioekin ezinezkoa zen bertan ezartzea. Udal lonjak begiratu nituen eta hau topatu nuen erdigunetik hurbil, prezioz nahiko ondo eta metrotik nahiko hurbil. 15 urteko lanaren ondorioz bezero finkoak ditut eta bertara iristeko kokapen erraza eskaini behar nien. Gaur egun metrotik gertu egotea funtsezkoa da.
Espero zenuen auzoa eta auzotarrak topatu dituzu?
Kastako jendea da, eta harrera bikaina egin didate. Solokoetxeko auzo elkartea oso lan ona egiten ari da, esaterako, auzoa ‘kulturaren muino’ bihurtzeko egiten ari den ahaleginarekin Bilbao Musika-kontserbatorioa, institutua, Bulegoa ZB, Sumendi eta La Tallerren lana uztartuz. Asko dute egiteko, eta prest daude gainera.
Zein da Bilboko arte garaikidearen osasuna?
Oso aktibo dago. Inguruko hiriek ez dute Bilbok duen kultur eskaintzarik. Publikoa zein pribatua, gehiegizkoa da. Ezin duzu ekintza denetara joan. Kontsumitzeko eta eskaintzeko prest dagoen jende ugari dago. Hori periferiako hiri batean luxua da. Ondo dago periferia aktiboan egotea eta giro horretan parte hartzea. Bilbok kultura herrikoia oinarritik sortzeko apustua egin du, gure kulturan hezteko apustua, eta txosnak dira horren adibide on bat. Esportatzeko zerbait da hori.
Ez dago krisirik arte munduan?
Noski badela krisia, krisi orokorra dago. Izan dugun ongizatea ez dugu berreskuratuko. Gauza berriak egiterako orduan ohiko sistemak aldatu beharrean gaude eta zereginak hibridatu behar ditugu. Derrigorra da dirua egiteko era sortzailean pentsatzea. Eustea eta pentsatzea dagokigu orain.
Teknologia berriak baliatu dituzu La Taller ezagutzera eramateko.
Espazio eta plaza birtualak errealak dira eta beraietan kalean baino jende gehiago dago batzutan. Ez jende tentela, Internet informatzeko, formatzeko eta esperientziak elkar banatzeko erabiltzen duen jendea baizik. Oso espazio aktiboa da. XXI. mendeko kanal iraultzailea da. Keinu batekin mundu osoan egon zaitezke. Askatasun espazio gisa defendatu behar dugun gunea da.

 

 

Gorka Benitez saxofonistak duela 22 urte alde egin zuen Iturribidetik Bartzelonara jazz musika ikasteko asmoz. Harrezkero, Gorka Benitez Triorekin batera bost disko argitaratu ditu. Jazz musika ulertzeko modu asko daude eta, gaurkoan, Gorka Benitezena ezagutuko dugu. Alemaniatik etorri berri egin dugu berarekin hitzordua.

Noiz hasi zinen jazz munduan? Zein izan da zure ibilbide musikala?
Euskal musikan hasi nintzen eta, jende asko bezala, gero pop musikara salto egin nuen. Orduan konturatu nintzen musikan asko zegoela ikasteko. Une hartan aukera bi ikusi nituen, Madrilera edo Bartzelonara alde egitea. Bartzelona aukeratu nuen. Bizitzaren kontuak, bidai batean tipo batekin topo egin nuen, musika modernoko irakaslea zen, eta harek esan zidan Bartzelonan bazeudela ikasteko eskolak. 1989an Bartzelonara joateko erabaki hartu nuen, garai hartan Bilbon, jazz munduari dagokionez, ez zegoen gauza handirik eta nik egonezin ugari nuen. Ondoren New Yorken hiru urte egin nituen eta gero, berriz ere, Bartzelonara bueltatu nintzen.
Euskal musikatik pop musikara pasa zinen, eta noiz hasi zinen saxofoia jotzen?
Egia esan nahiko berandu hasi nintzen saxofoia jotzen, 18 urterekin. Aurretik txirula ikasi nuen Bilboko kontserbatorioan. Edozein instrumentu lehenbailehen ikasten hastea da egokiena, ez da adin bat jarri behar, baina zenbat eta lehenago hobe. Gaztetan zaila izaten da horrelako aukeraketa bat egitea.
Euskal jazz musikari asko kanpora joan dira.
Argi dago zergatia, nire kasua duela urte nahikotxo izan zen eta garai hartan Bilbon bakarrik zegoen kontserbatorioa. Ez dut esango ez nuenik ezer ere ikasi bertan, baina ez asko gehiagorik. Kontserbatorioko hezkuntza motagatik eta hezkuntza helburuengatik ez da batere praktikoa, eta nahiko zaharkituta dago. Horrelako lekuak dira musika alde batera utziarazten dutenak, batez ere nik bizi izan nuen garaian. Egun gauzak asko aldatu dira, Musikene bezalako eskola bat dago Euskal Herrian.  Egoera horrelakoa izanda ere, Bilbon betidanik egon dira musikari handiak.
Gauzak aldatu direla uste duzu? Badira urte batzuk kanpoan zaudela, nola ikusten duzu gaur egun egoera?
Egia esan, gauzak ez dira horrenbeste aldatu. Musikene bezalako eskola batek bere fruituak emango ditu, suposatzen dut. Baina azken finean eskola bat baino ez da, gauza gehiago egin behar da, esaterako, giroa sortu, kultura musikala sustatu eta instituzioen sostengua lortu. Finean musikaren inguruan giro ona sortu behar da.
Euskal Herrian jazz jaialdi ezagun eta garrantzitsuak ospatzen dira.
Betiko kontuarekin gaude, hau ere betiko galdera izaten da. Berdina pentsa genezake zinemaren ingurua, adibidez, Donostiako Zinemaldia. Horrek zer esan nahi du, Euskal Herrian zinema industria sendo eta egonkor bat dagoela? Jaialdia, azkenean, negozio ona da antolatzen duenarentzat. Horrek ez du esan nahi jazz jaialdiak, sorreran, proiektu on eta zintzoetatik sortu ez zirenik, baina urteekin egoera aldatuz joan da eta jazz jaialdiak ere postal ederra dira. Jaialdiek ez dute musikaren errealitatea proiektatzen, ezta musikarien errealitatea ere.
Beraz, Euskal Herrian gabezia handiak daude jazz munduan?
Euskal Herrian gabezia asko daude; ez dago jazz zirkuiturik eta ikasketak burutzeko ere zaila da.
Hemen gitarra distortsionatuek eta halako musikak arrakasta handiago izan dute.
Gitarra distortsionatua… termino ona da, Euskal Herria orotara dago distortsionatua. Gustatzen zait termino hori, eta egia esan, hori existitzen bada eta existitu behar bada zerbaitegatik izango da. Eta hori oso errespetagarria da. Baina uste dut denerako lekua egon behar dela.
Bost disko argitaratu dituzu, azkena ‘Al otro lado’ deiturikoa. Zaila dago jazz munduan diskoak argitaratzea?
Ez da zaila, diskoetxearekin duzun tratuaren arabera. Gaur egun norberak editatu dezake disko bat, beraz ez da zaila. Diskoetxeak produkzioa ordaintzea, musikariak ordaintzea eta diskoaren promozioa egitea, hori lortzea izaten da neketsuagoa.
2007an plazaratu zenuen zure lehenengo lana eta bertan baduzu lan bat Bilbori eskainia.
Bilboko lagun baten enkargua izan zen lehenengo disko hori. Nire aitaren lagun batek enkargatu zidan, berak bere bezeroei oparitzeko diskoa zen. Disko hori sortzerako orduan konturatu nintzen burua bertan nuela, Bilbon, eta horregatik jarri nion hiriaren izena. Diskoko musikak Bilboko emozioak eta paisaiak islatzen ditu.
Disko batetik bestera zure musikak aldaketa asko du?
Disko batetik bestera istorio ezberdina kontatzen saiatzen naiz, uste dut disko baten helburua hori izan behar dela. Argi dago beti egongo dela zere zigilua, nire kasuan beti lan egiten dut musikari berdinekin. Beraz, hori disko guztietan agertzen da, soinuan nabaritu behar da. Baina disko bakoitzean arriskatzen naiz, forma eta edukiak aldatuz.
Disko bat prest duzu, noizko merkaturatuko da?
Une honetan diskoetxearekin tratuan nabil, laster plazaratzea espero dut badut eta hurrengo proiektua esku artean.
Zuzenekoa nahiago duzu ala diskoan grabatutako musika?
Inolako duda barik zuzenekoa da musikari batentzat benetako musika. Musika maite baduzu zuzenekoetan gozatu eta bizi egiten duzu. Disko bat musikarekin antza duen zerbait da. Disko bat ez da musika. Pertsona batek zuzenean jotzen duenean sortzen da musika edo talde batek edo orkestra batek; hori da musika. Jazz musikari batentzat are gehiago inprobisatu egiten baitugu. Diskoa argazki bat baino ez da.
Duela bi hilabete Bilbon egon zinen zuzenean jotzen. Eskertuko duzu noizean behin etxean jo ahal izatea?
Asko poztu nintzen horrelako jaialdi bat antolatzeaz, eta areto berri batean gainera. Erantzun oso ona izan genuen, pertsonalki kontzertua oso hunkigarria izan zen, ziurrenik urtetan gogoratuko dut. Gustura bueltatuko nintzateke, azken finean, musikariei gustatzen zaiguna jotzea da.
Bartzelonan bizi zara. Nolako jazz giroa dago bertan?
Jazz zirkuitu bat dago eta, egia esan, Bilbon baino leku gehiago dago jotzeko. Bilbon, Bilbaina Jazz Club dago eta ezer gutxi gehiago. Ez dago erregulartasuna duen ezer ere; Bartzelonarekin ezin da alderatu. Naiz eta egun Bartzelonan egoera ez den ona, geroz eta musikari gehiago dago. Jazz klub bakarra dago eta jazz musika jotzen den taberna eta pub asko. Zorionekoa naiz, hemen jotzeko aukera daukat eta gainera kanpora ere ateratzen naiz.
Etorkizunerako baduzu proiekturik?
Alemanian, Holandan eta Belgikan egon naiz orain gutxi. Bihar Ferrolera noa bertan kontzertua daukat eta. Otsailean Indiara goaz. Udan entsegu berezi batzuk egin nahi ditut hurrengo proiektua prestatzeko. Gure laukotearekin eta koral batekin kontzertua prestatzen nabil. Leku askotako jendea elkartu dugu koral hori osatzeko; bertan daude bizkaitar pare bat, gipuzkoarrak eta baita Iruñeako kantari bat ere.
Musikari batek musika sortu eta jotzeaz gain, baditu beste lan neketsuagoak?
Zure lana diskoetxe batera eraman eta behar bezalako tratua jasotzeko egin beharreko lana musikariak berak egin behar du. Musikatik bizitzeko zein zuzenean jotzeko, zuk zeuk mugitu behar duzu. Azkenean ni Gorka Benitez deitzen naiz eta ez James Brokling. Baina kazetariak jazz musikariari beti gauza bera galdetzen dio eta ematen du beti negarrez gaudela, eta ez da horrela inondik inora.
Beraz, musikari moduan zorionekoa zara?
Duda barik, zorioneko pertsona naiz. Musikatik bizi naiz, musikaria naiz eta gainera nire ustez munduko onenekin jotzen dut. Hara eta hona nabil. Diskoak grabatzen ditut, bai nireak eta baita beste musikari batzuentzat ere. Iturribidetik atera nintzenean inondik inora ez nuen pentsatzen hona helduko nintzenik. Baina nire errealitatea ez da musikari guztien errealitatea. Jazz musika oso zabala da kontzeptu moduan, gaur egungo musika undergrounda da, benetako musika da.

 

 

 

Zuzenbidean lizentziatua, Aukera Berdintasuneko Agente masterduna eta Giza Eskubideetan aditua da. 2007an Torturaren Aurkako Taldean (TAT) sartzeko aukera izan zuen eta egun epaitegietan egiten du lan torturatuen eskubideen urraketak salatuz. Euskal Herrian 10.000 pertsona torturatu dituztela gogoratzen digu Anek. Batzuetan abokatuek egindako lanari esker zabaldutako prozedurek gai garrats honetan emaitza onak lor ditzaketela dio. Torturaren aurkako borrokan indarrak bildu behar direla uste du, lan asko baitago egiteko abokatu mahatsorriaren arabera.

Noiz eta zergatik sortu zen Torturaren Aurkako Taldea (TAT)?
Euskal Herriko TAT 1992an sortu zen, Euskal Herriak torturaren inguruan lan egiteko tresna zehatz bat eduki zezan, lan tekniko bat egiteko abokatu, psikologo, mediku eta abarrekin. Hala, torturak dituen elementu guztiei aurre egiteko asmoarekin jaio zen Gobernuz Kanpoko Erakunde modura. Txostenak egin, testigantzak jaso, salaketa juridikoak egin eta honekin guztiarekin kalera begira egin daitekeen lana prestatzen dugu, bai arlo informatiboari zein arlo mobilizatzaileari dagokionean.
Zein motatako laguntza eskaintzen diozue torturak jasan dituen pertsonari?
Arlo juridikoan, lehenengoz berarekin kontaktuan jartzen gara bai espetxera doala zein kalera doala, eta testigantza hartzen dugu. Horretarako, psikologoek erakutsitako pauta batzuk jarraitzen ditugu, beraiek erraztasunez kontatu ahal izateko, eta salaketa juridikoa aurrera eramateko aukera eskaintzen diegu. Talde hau GKE den heinean, eskaintzen zaien laguntza juridikoa doakoa da, laguntzen zaie salaketa jartzen den momentutik epaiketara iritsi arte. Kasua artxibatu egiten badute helegiteak jartzen ditugu. Hala ere, bestelako arloak ere garatzen ditugu, psikologo sare bat sortu dugu eta medikuekin ere egiten dugu lan, esaterako, Garzonen protokoloa deritzona aplikatzen denean, mediku zerrenda dugu prest atxilotuak ikustera komisariara joateko. Ondoren beraiekin ere egiten dugu lan, informe medikoak eta forenseak ikuskatzen ditugu, zer esan nahi duten eta zer ez... pixka bat arlo guztiak ikutzen ditugu.
Zenbat pertsonek osatzen duzue lan taldea?
Arlo juridikoan bi pertsona ari gara, psikologoen artean beste bi dira, baina beraien sare propioa eratuta dute, eta gauza bera gertatzen da medikuekin. Izan ere, hogei bat medikuekin kontatzen dugu, baina gero borondatez hainbat jende dago lanean, beraz, lan talde handia dugu. Batzuetan, lan zailena torturatua izan den pertsona inplikatzea bada ere, -argi dago inork ez duela berriro biziarazi nahi jasandako esperientzia gogorrak-, badaude beti Unai Romano, Martxelo Otamendi, Ainara Gorostiaga... bezalakoak,  prest daudenak.
Zein harreman duzue nazioarteko erakundeekin?
Giza Eskubideen Behatokiarekin batera egiten dugu lan batez ere, haiek baitira Europara begira organo gehienekin harremana dutenak. Behatokia Europara zuzentzen denean, Euskal Herriaren eskubide urraketa guztiekin doa eta torturaren gaiari dagokionez guk lantzen ditugun txostenen bitartez izaten da. Hala, adibidez, Alemaniako talde batekin bildu gara, baita errelatorearekin eta Espainian dauden torturaren aurkako hainbat talderekin ere. Azken hauekin koordinadora bat eratu genuen eta askotan joaten gara hitzaldiak eta halakoak ematera.
Zein izaten da hemendik kanpo izaten duzuen erantzuna?
Gehienetan nahiko harrituta geratzen dira hemen gertatzen denarekin, batez ere, 10.000 pertsona torturatu dituztela esaterakoan. Eta nazioartera begira instituzioekin lan egiten dugunean, esaterako, torturaren aurkako relatorearekin, Nazio Batuen Erakundeko Giza Eskubideen Batzordearekin, Torturaren Kontrako Komitearekin… haien jarrera, Espainiari dagokionez, nekearena izaten da urtero ateratzen baitira txostenak: ezin duela inkomunikatu, atxilotuaren egoera jakiteko kamarak jarri behar dituela, konfidantzazko medikuak eta abokatuak atxilotua ikusi behar duela… eta Espainiaren erantzuna beti da berdina, hau da, organismo hauek egiten duten irakurketa partziala dela eta ETA erakundearekin harremanak dituzten taldeengandik eragindako irakurketa dela. Era honetan gure lana kriminalizatzearekin konpontzen dute dena, horixe baita haien defentsarako argudio bakarra.
Eta Ertzaintza denean atxilotzen duena?
Egia esan, ez dakigu zer gertatzen den Ertzaintzaren protokolo famatu horrekin. Gai hau 2002-03an argitara atera zen Ertzaintzak Bizkaian hainbat gazteren kontrako polizia operazio batean, kale borrokan aritzea leporatzen zieten, komisaldegitik igaro ondoren gazte hauek oso tortura latzak salatu zituztenean. Arartekoak bere egiten zituen gazte hauen salaketak eta txosten bat idatzi zuen Ertzaintzaren jarrera argitzeko polizia operazio horretan. Ondorioz, eta Unai Romanoren epaiketarekin bat egin zuenez, Parlamentuak inkomunikazioaren aurkako jarrera sendoa eta tortura ekiditzeko hainbat neurri aplikatu beharra azaldu zuen. Hortik sortu zen Ertzaintzaren protokoloa. Teorian, atxilotuaren berri jakiteko telefono zenbaki bat ematen zaie senideei, baina dakigunetik neurri hori ez dute betetzen, modu txarrean erantzunez edota telefonoa hartu gabe. Beste neurri potolo bat kamarena zen, baina hainbat urte pasa dira eta ez dugu grabazio bat bera ikusi oraindik.
Zer proposatzen duzue TATetik torturarekin amaitzeko?
Hiru neurri planteatzen ditugu: batetik, errekonozimendua, hau da, aitortza. Euskal Herriak eta klase politikoak hemen torturatzen dela eta azken 50 urteetan 10.000 torturatu inguru ditugula gure artean aitortzea. Benetako astakeria da hiru milioi biztanle dituen herri batean. Gainera, torturaren ondorioz hil dituztenak ere badira eta beraiek herri honen memoriaren parte ere badirela errekonozitu behar dugu. Beste urrats bat berriro gertatuko ez dela bermatzeko martxan jarri behar diren mekanismoak dira. Atxilotze sistema aldatu behar da eta inkomunikazioarekin amaitu, honek inpunitatea ahalbidetzen baitu. Hala, komisaldegietan kamarak ezarri, atxiloketa une oro grabatu eta konfidantzazko mediku eta abokatuaren asistentzia bermatu behar da. Beste ildo batetik, erreabilitazio neurriak behar dira, gauzak bere onera etor daitezen garai batean artxibatu eta ikertu gabe geratu ziren salaketa juridikoak berriro ikertu eta erantzuleak inkulpatu, alegia. Gertatutakoa errekonozitzea eta neurri berriak martxan jarriko diren konpromisoa hartzea, beti ere, gertatu dena ahaztu barik. Hala eta guztiz ere, torturaren kontrako borroka ez dugu epaitegietan irabaziko, bertan egin dugun lana garrantzitsua bada ere, borroka hau kalean irabaziko dugu. Jendeak torturaren kontrako borroka honetan indarrak metatzea lortu behar dugu.
Urriaren 30ean Donostian egindako manifestazioari buruz?
Oso jendetsua izan zen eta ildo horretatik jarraituz, herria izan behar da estatua presionatuko duena. Non daude torturaren erantzuleak? Herriaren indarrak ekarriko du borroka honen garaipena eta ez epaile batek. Astiro-astiro badirudi jendea biltzen ari dela, ikusten da jendea esnatzen ari dela gai gordin honi aurre egiteko.
Zergatik isilarazten dute tortura bere burua demokratatzat duen estatu batean?
Batetik, erabaki politiko bat dagoelako tortura aplikatzeko eta bestetik, inpunitatea ematen zaielako eta horretarako estatuak ezinbestekoa du hainbat neurri hartzea. Lehenengoa isilaraztea da, hau da, euskal gizarteari sinistaraztea tortura ez dela existitzen, trantsizioarekin amaitu zela eta handik aurrera egiten diren salaketa guztiak ez direla benetakoak. Eta nola defendatu gezurra direla? Eskuliburu edo manual bat existitzen dela esanez, non ETAko militanteei etengabe torturak salatu behar direla esaten zaien gertatu ala ez.
Beraz, zer esango zenieke tortura atxilotuak asmatutako zerbait dela uste dutenei?  
Ematen dituzten testigantzak operatibo batean hain dira desberdinak, ezinezkoa izango litzateke; inork ez du asmatzen komisaldegi batean bortxatua izan denik eta gainera hainbeste zehaztasun emanez. Gainera, argi dago atxilotuek hainbat urte pasatu eta gero  jasandako tratua oso ondo irudikatzen jarraitzen dute, beraz, hori ezin da asmatu, hori bizi behar izan dute. Bestetik, eskuliburuaren historiarekin benetan egiten dutena isilaraztea besterik ez da. Baina hala balitz ere, zelan da posible Frantzian atxilotutakoek torturarik ez salatzea eta bai, ordea, Espainian atxilotutakoek? Ez dauka nondik hartzerik. Espainiar estatuak tortura aplikatzen duen bitartean, Frantziar estatuak ez du egiten. Honez gain, atzemandako dokumentuez ari direnean ere, egiten dituzten itzulpenak ez dira zehatzak, ez baita gauza bera haiek itzulitako ‘hay que denunciar torturas siempre’ edo benetan jartzen duen ‘las torturas denúncialas siempre’, oso joko zikina egiten dute dokumentuak gaztelaniara itzultzerakoan.
Eta epaileek zergatik egiten dute ez ikusiarena gai honen inguruan?
Epaileak oso ezinbesteko pieza dira torturaren makinarian. Entzutegi Nazionaleko epaileek beste aldera begiratzen dute eta ez dituzte diligentziak zabaldu ere egiten halako kasu baten aurrean. Madril, Bilbo, Donostia eta abarreko epaitegietan aurkitzen ditugun epaileek ere formaltasun bat ematen diote gaiari, torturaren sistemari demokrazia izaera bat emanez. Hau da, zuk torturak salatzen badituzu, nik epaile modura ikerketa bat zabaldu ahal dut, baina beste kontu bat da ikerketa horietan zer egiten den. Isilaraztea baino estatuari demokrazia kutsu hori ematea da egiten dutena.

 

 

Prentsan eta irratian jardun da lanean, UPV/EHUn klaseak ematen, EAEko hauteskundeei hedabideek egiten dieten jarraipena neurtzen eta azken zazpi urteak kazetari gisa frogatu ez duen komunikabide bakarra aztertzen, telebista. Hain zuzen, pertsonen esperientziak oinarritzat dituen generoa; telerrealitatea, alegia. Doktore-tesia defendatu baino aste bete lehenago egin dugu hitzordua Estefania Jimezekin (Santutxu, 1979), gaiarekiko maitasun-gorroto une larrian.

 

Zer dela eta hautatu zenuen telerrealitatea zure doktore-tesiko gai bezala?
Tesia egiteko proiektu bat aurkeztu behar duzu eta epaimahai batek aztertzea merezi duela ebatzi behar du. Nik oso argi nuen telebista zela nire gaia. 2000. urtean denon ahotan zegoen fenomenoa zen telerrealitatea Esta es mi gente eta El diario de Patricia bezalako programekin. Oso interesgarriak iruditzen zitzaizkidan ikusleen artean oso arrakastatsu eta ideologia igorle ziren neurrian. Esta es mi gente aintzindaria izan zen, erlatiboki berritzailea. Lekukotzen programa kate guztietara hedatu zuen.
Telerrealitate barruan, zein gairi erreparatu diozu zehazki?
Hartzaileari. Audientziaren faktoreak interesatzen zaizkit, jasotze fenomenoak. Bestela esanda, zelan kontsumitzen den telebista ezagutzea, ikusleek bertatik ateratzen dutena. Horretarako pertsona talde ezberdinak hautatu nituen jubilatuak, gazteak, etxeko andreak… eta hizketan jarri nituen telerrealitateko programei buruz.
Nolakoak izan dira talde dinamika horiek?
Sei, zortzi pertsonako eztabaida sesioak izan ziren. Jendea bere bataila kontatzeko desiatzen dago. Gainera, denon bizitzan dagoen zerbait da telebista. Zoragarria izan zen fase hura. Datu horiek aztertzea askoz konplexuagoa izan da.
Zein ondoriotara iritsi zara?
Jendeak entretenimendu bide gisa ikusten du telebista, baina hori baino gehiago da, nahikoa tradizonalak diren familia-balioen igorlea ere bada. Familia aurkezten du ondo bizitzeko modu bakar moduan. Telebistak besteei buruzko aurreiritziak elikatzeko ere balio du. Adinekoek uste dute egungo gazteak telebistako gazteak bezalakoak direla eta gazteek uste dute etorkinak telebistako etorkinak bezalakoak direla.
Aurreiritzi negatiboen zabaltzaile da orduan telebista?
Era guztietako aurreiritzien zabaltzaile. Telebistak estereotipatu egiten du jendea. Lehen mailako irudi hornitzailea da eta jasotzen dugun berrien iturri nagusia, eta entretenimendu programetan arreta jaisten dugu.
Zergatik diozu telebistari buruz hitz egitean askok beren burua zentsuratzen duela?
Ezer ez egitearekin lotzen dugulako telebista, prestigio gutxi duen komunikabidea da. Arratsaldeko programak, batik bat, ez daude ondo ikusiak. Lotsa dugu telebista ikusle gisa gure buruari buruz jendartean hitz egiteko. 
Bada, jendeak barra-barra hitz egiten du telebistari buruz?
Bai, jendeak asko hitz egiten du baina jakintza mugatuarekin. Gazteak kritikoagoak dira telebistarekin, adinekoek aldiz uste dute programak jendearen gustuaren arabera egiten direla, benetan programazioa erabakitzen dutenak telebistako enpresak direnean. Sálvame-ko programa batek 80.000 euro balio du eta Aguila Roja-ko kapitulu batek 700.000 euro. Sálvame jendearen gustukoa dela pentsatzeko joera du askok, baina egiteko erraza baino ez da. Adinekoek ikuspuntu hori falta dute.
Negozio hutsaren menpe dago telebista?
Negozioaz gain, amets fabrika ere bada eta baita beste errealitate batzuk ezagutzeko leihoa ere. Ezagutzen ditugun gauza gehienak komunikabideen bitartez ezagutu ditugu eta batik bat telebista bidez. Biztanleriaren ia %90ak egunero pizten du telebista. Espainian batez besteko telebistaren kontsumoa 227 minutukoa da eguneko, 209 minutukoa Euskadin.
Tontotuta bukatuko dugu hainbetse telebistarekin?
Ikusleen alde egin beharrean nago. Audientzia gai da ikusitakoarekin barre egiteko, entrenetitzeko edota nahi duen eran interpretatzeko. Adibidez, jasotakoari buelta eman eta bere behar izanetara egokitzeko. Kritikoak izan behar dugu eta emanda datorkiguna zalantzan jarri. Telerrealitateak errealitatea kontatzen du narrazio parametro batzuetara egokituta. Ni horretaz konturatzeko gai naiz, baita ikusleak ere.
Zerbaitek harritu al zaitu tesia egitean?
Bai, eduki zatikatuak ikustera zein ohituta gauden ziurtatzeak. Sketch-ak, programa laburrak… indarrean dagoen joera da eta areagotu egin da telebista pribatuen agerpenarekin. Lekukotzen programek ere horixe egiten dute; bost minututan testuingurutik ateratzen dute historia, erabat gidoi bihurtzen dute eta alderik dramatikoena kontatzen dute, segian beste historia batera salto eginez. Ez dago arrazoiak emateko eta gaiak sakontzeko interesik.
Telerrealitateko programetan eduki batzuk gustu eskasekoak dira.
Adineko pertsonak haserretu egiten dira moral gutxiko izaera duten edukiekin. Ardura gehiagorekin jokatzeko eskatzen diote telebistari. Gazteek onartu egiten dituzte edukiak eta, gustuko ez dituztenean, paso egiten dute eta Internet, bideo-joko eta pelikuletara jotzen dute.
Telerrealitatea fikzioari gailendu zaio?
Ez, ziklikoa da dena. Biek dute istorioak kontatzea ardatz, fikzioan, pertsonaiak sortuz eta, telerrealitatean, moldeetara egokitzen diren benetako pertsonak erabiliz. Guzti hori hunkitzeko, negar eragiteko, irakasteko… Dena dagoen asmatuta? Ez dena.
Itzalaldi analogikoaren ostean hobetu al da telebistaren kalitatea?
Kate berriek ez dute garrantzia handirik lortu oraindik eta kate generalisten bigarren kateen artean, Antena3 hobeto ari da Tele5 baino. Indartsu dago Neox, ikusle gazteei begira
erreferentziazko edukiekin ahalegintzen ari delako eta horri esker lortu du bereiztea.
LTD sistema edukiak baino askoz arinago iritsi zaigu orduan. Zergatik?
Lizentzien banaketa egitea onartu delako. Oraintsu, esaterako, La Sextak hirugarren katea sortzeko lizentzia eskuratu du, La Sextaren lehen kateak eduki errepikatuak ematen dituenean. Ez du zentzurik.
Zergatik da Tele5 Euskadin kate ikusiena?
Oso fenomeno bitxia da. Zergatia ez dakit. Tele5-koak oso trebeak dira mezuak igortzen, ez dira berritzaileak ez dibulgatzaileak, baina engantxatu egiten dute. Sortzen dituzten produktuak errentagarri egitea da beraien ikur nagusia: Belen Esteban, Gran Hermano… ni asko aspertzen naute. Nahiago dut, Granjero busca esposa. Dibertigarria da, gertatuaz barre egin dezakezu, protagonisten larruan jar zaitezke… horixe da telerrealitatearen gauzarik erakargarriena. Gainera, errespetu gehiagorekin egina da.
ETB-ren audientziaren beherakadaren zergatia zein izan daiteke?
ETB2-ren egoera larria da, azken urteetako batez besteko %18ko audientzia %8ra jausi da, kate nagusiekin izatetik ia telebista lokal izatera pasa da, eta dituen tresna, aurrekontu eta langileekin, arduratzeko modukoa da. Zuzendaritzaren nahiko kudeaketa eskasa izan dela uste dut, penagarria da.
Zer dela eta hasi zinen http://blogs.deia.com/elaudimetro blogean telebistari buruz idazten?
Dibulgaziozko zerbait egiteko gogoa nuen, errealitateari estuago lotua, pertsona askorengana heltzekoa. Deia egunkarian telebistari buruz idatziko zuen norbaiten bila ari ziren eta irailetik ari naiz El audimetro izeneko atala egiten bertan. Telebistaren inguruan agertzen diren berriei forma ematen ahalegintzen naiz, hausnarketa ariketa da niretzat eta jendeak gustuko duela dirudi.
Osasuntsu ikusten duzu euskarazko kazetaritza?
Berria egunkariak lan ona egiten du Interneten eta nabarmentzekoa da ETB1-eko Arratsaldero saioko lan taldearen esfortzua egunero bost orduko programa aurrera ateratzeko. Eusten ari den proiektua da.
UPV/EHUko irakasle zaren neurrian, Boloniako planak kazetari prestatuagoak egiteko balioko du?
Baiezkoan nago, baina bere denbora beharko du fruituak emateko. Gerta daiteke Boloniak hobetzeko egokitzapenak behar izatea. Zelan irtengo den? Ez dakit.
Zein da zure hurrengo lana?
Hedabide katalanek Kataluniako parlamenturako hauteskundeei egingo dieten jarraipenaren azterketa egitea (www.eleccionescatalanas2010.com). Euskadiko parlamenturako hauteskundeetan egin genuen lanaren jarraipena da.

 

Urte gogorra eta jai neketsuak izan ditu Bilboko Konpartsen bozeramaile gisa. Bileraz bilera, azken zazpi hileetan bi arratsalde soilik izan ditu libre. Pozik eta harro dago jai herrikoien defentsan eginiko lanarekin, oraindik egiteko asko geratzen den arren. Ekinean jarraituko du Bilboko jai batzorde mixtoa berriz ere lanean jarri asmoz. 

Aurtengo Aste Nagusiaren ostean, geratzen zaizu jaietarako gogorik?
Hainbeste gauza izan dugu egiteko… baina beti geratzen da jaietarako gogoa, ardura gutxiagorekin, lasaiago gozatzeko, batik bat.
Zenbat puntu emango zenizkioke aurtengo Aste Nagusiari?
Zalantzarik gabe, 10 puntu. Komunikabideetan sortu den iskanbila kontutan hartuta, txosnak jendez beteta egon dira, Bilboko Konpartsen ekitaldietan parte-hartzea handitu egin da, jaigunean batzen den jende pilarekin ez da istilu handirik izan; oro har jendeak ondo pasa du. Guzti honek Aste Nagusiaren jai eredua indartzen du. Poz handia sentitu dugu. Beti dago zer hobetua, noski.
Jaiak bukatzean, Bilboko Konpartsek Azkuna alkatearekin batzartzeko beharra azaldu zenuten. Bildu zarete?
Bai, baina alkatetzako ordezkari den Andoni Aldekoarekin, Azkunak aspaldi ez gaitu hartu. Konpartsek eta hiritarrek dugun iritzia jai ereduaren eta jai batzorde mixtoaren inguruan eta udalaren iritzia ez datoz bat, hori da gure ustea. Aurten jaiekin gertatu dena hurrengo urtean ez dugu errepikatzerik nahi eta udalak ere Aste Nagusi normalizatua nahi du. Orain arte ez dugu ezer ere zehaztu. Komunikazio bidea eta elkar ulertzeko bidea zabaldu dugu Inauteri eta Aste Nagusira begira.
Poliziaren presentzia itogarria salatu duzue jaigunean. Bigarren hizketagai nagusia izango al da?
Aste Nagusiko lehen urteetako akordio tazitoaren arabera, polizia ez da jaigunean sartzen, bere presentziak tentsioa eta liskarrak sor ditzakeelako jendartean. Aurten, Bilboko Konpartsekin zerikusirik ez duen arrazoiagatik, polizia eta kaleko jantzia zeramaten agenteak agertu ziren jaigunean eta tentsio uneak izan ziren. Momentu horretan jai giroan dabilen jendearen ardura dugu eta udalak ez du ardura hori bere egiten. Gai honi buruz ere hitz egin beharra dago.
Txori Barrote konpartsako lau kideren aurkako epaiketan izan zinen Audientzia Nazionalean. Zer nolako esperientzia izan zen?
Konpartsero izateagatik inor epaitzen duten lehen aldia da. Konpartsen federazioko kide direnez gero, gure babes eta elkartasuna adieraztera joan ginen Madrilera. Bilboko Konpartsek debekatuta dagoena ez dute egiten, beti errespetatu ditugu legeak. Baina Bilboko Udalak delitua den edo ez den argitu baino lehen eskatu zigun erantzuteko eta debekuak jartzeko. Guri ez dagokigu lan hori. Jaietako ordenantzak ere ez du aipatzen zehatz-mehatz presoen argazkiak jarri ezin direnik. Txori Barrote euskal preso politikoen eskubideen defentsan lan egiten duen konpartsa da eta orain arte ez Txorik ez beste inork ez du udalaren salaketarik jaso. Argazki horiek bizi osoan jarri dira. Aurten, baina, ez dira jarri.
Txosnarik ez dute muntatu, baina Txori Barrote eta Kaskagorri konpartsen presentzia handia izan da jaietan.
Ekitaldi askotan parte hartu dute eta, txosnarik ez izateagatik, beraien presentzia oso ikusgarria izan da. 20 urte daramate Aste Nagusian lanean eta eskertzekoa da beraien parte-hartzea isun handia zutela jakinik.
Aste Nagusiaren data aldaketa aztergai du Isabel Sanchez jaietako zinegotziak, besteak beste, ostalari eta hotelariak aurtengo bisitari kopuru handiagatik pozik daudelako. Zer deritzozu?
Hostalari eta zezen-plazako arduradunek jaiak noiz hasi behar duten eta oporretatik noiz bueltatu behar dugun erabakitzea, jai eredua hondatzen ari dela erakusten duen beste adibide bat duzu. Bilboko Konpartsek beti defendatu dute ezarritako data, abuztuaren hamabostaren osteko lehen larunbatean hasi behar du Aste Nagusiak.
Lau tona zabor gutxiago batu direla eta, Isabel Sanchezek goraipatu egin du konpartsek bultzatutako edalontzi berrerabilien ekimena. Zein da zuen balorazioa?
Jaietan pote bat hartu, edalontzia gorde eta berriz ere erabili dutenei eskertu behar diegu beraien ahalegina. Ez da erraza hainbeste jende mugitzen duten jaietan hori lortzea. Ingurugiroaren aldeko apustua izan da, denon mesedetan, hiriak egiten duen ur gastu handia murriztea lortu baitugu eta, bide batez, plastikozko edalontziz osatutako mendixken goizeroko irudia aldatzea.
Zein une berezi bizi izan duzu aurtengo jaietan?
Oso polita izan zen nire alaba txikiarekin Arriaga barrura igotzea txupinean eta Marijaiarekin argazkiak egitea. Jai batzordekideekin plante eguna ematea ere berezia izan zen. Egun gogorra izan zen, gogoratzekoa, Aste Nagusirik izan ez zen 1980ko urtea bezala. Bizitzea tokatu zitzaigun, nahiz eta horrelako neurririk hartzea ez genuen nahi.
Inauteriekin ere ados ezin jarrita zabiltzate udalarekin. Zelakoak izango dira 2011ko inauteriak?
Jaitsiera bateratua egiten ahaleginduko gara, horrela hiritarrak ez ditugu zatituko eta ekonomizatu egingo dugu inbertsioa. Konpartsek eta udalak nork bere jaitsiera egiten badu, nahi gabe, elkarren kontra lehiatzen gara eta bilbotarrak zatitzen ditugu. Iaz inauteriak laburtu egin zituen udalak eta sardina igandean erre zuten, asteartean egin ordez. Ulergaitza da. Tokatzen direnean ospatu behar dira jaiak.
Hurrengo urteko udaletarako hauteskundeek zein eragin izango dute Aste Nagusian?
Ez dakit, dena oso irekita dago. Hauteskundeak dauden aldiro aldatzen da jai batzorde mixtoko lehendakaria. Ikusiko dugu hobera edo okerrera doan. Politikarien eta hiritarren ordezkariak elkartzen dituen eredu mixto hau ez dago beste inon, eta defendatu beharrekoa da.
Zapi beltzak, kamiseta beltzak, txosna beltzak eta 24 orduko plantea errepikatuko dira hurrengo urtean?
Kolore beltzarekin eta plantearekin Bilboko jaietan arazoa dagoela ikusarazi diegu bilbotarrei eta kanpotarrei. Ez nuke nahi horrelakorik hurrengo urtean. Aurtengo jaiak hobetu eta udalarekin batasun espiritua berreskuratu behar dugu 2011an. Batasuna programazioan, ekitaldietan, txupinean… mundu guztiak ondo pasa dezan jaietan

 

 

 

Galdakaoko ostalaritza eskolan ikasten hasi zenetik, oso gora egin du zurbaranbarritar honek sukaldaritzaren munduan. Egun, ikerketan dihardu Aztirentzat eta Mugaritz jatetxearentzat lanean. Bidean abangoardiko sukaldaritza zein tradizionala, biak ezagutu eta biak maitatu ditu. Eta batik bat gogor egin du lan. Teknika berriek txundituta uzten dute, baina ez ditu baztertzen arrautza frijituak eta kalimotxoa.

Goi mailako sukaldaritzara heldu baino lehen, non ibili zinen lanean?
Bilboko hotel batzutan egin nuen lan: Tryp, Hesperia, Sheraton… Sukaldean hasi nintzen, zerbitzari bezala ere aritu nintzen, baina sukaldera bueltatu nintzen. Bezeroen aurrean egotea oso zaila da, beti umore onez egon behar duzu. Sukaldea, berriz, beste mundu bat da pasioz betea.
Asturiasen ere lan egindakoa zara.
Bai, asturiar lagun bat nuen eta bertan Aste Santua pasatzera joan nintzen. Orduan ezagutu nuen nire mutil-laguna, bera ere sukaldaria da. Hiru hilera itzuli nintzen eta Cudillero herriko hotel-jatetxe batean urte bete eman nuen lanean. Han geundela, Mugaritzera bazkaltzera joatea bururatu zitzaigun eta, bide batez, lan mundua zelan zegoen ikustera. Eskaera egin genuen eta Mugaritzen sei hileko praktikak egiteko onartu gintuzten mutila eta biok 2009ko urrian.
Zelakoa da bi Michelin izar dituen Andoni Luis Adurizen Mugaritz jatetxean lan egitea?
Hasieran oso gogorra, asko garbitzen genuen. Ni oso urduri nengoen eta zaila izan zen. Ostalaritzaren beste mundu batean sartzea izan da niretzat, 30 pertsonarekin lan egiten duzu sukaldean, mundu osoko jendea, Mexiko, San Petesburgo edota Venezuelatik etorriak dira. Euskaraz, gaztelaniaz, ingelesez hitz egiten da. Familia bat bezala da. 12-14 orduz egiten genuen denok lan, eta pozik.
Zelako sukaldari eta irakaslea da Aduriz?
Oso tratu familiarra ematen du. Hamaika urte darama berak eta bere taldeak gorenean, presio handia dute eta lan asko egiten dute. Umiltasuna, lankidetza, pasioa eta gehiago ikasteko gogoa bezalako baloreak transmititzen dituzte.
Eta Mugaritzetik El Bullira zelan heldu zinen?
Mugaritzekoek eskaini zidaten El Bullira joateko aukera. Ni, El Bullira? Jatetxerik onenera? Amets bat zen, nork bere lanbidean izan dezakeen ametsik onena. Erritmoa ez galtzeko Eneko Atxaren Azurmendi jatetxean hile bat eman nuen lanean, oso gustura, El Bullira joan aurretik.
Zer moduzko esperientzia izan zen El Bullikoa?
Giroa desberdina da Mugaritzekoarekin konparatuz, Aduriz familiarra bada, Ferran Adria kontrakoa da. Kataluniarrak apur bat arraroak dira lanerako, jatorrak ere badira. Sinestezina da bertako sukaldea. 30 platerreko menua dute, espektakulu hutsa. Eguerdiko hamabietan lanean hasi eta goizaldeko ordu batean bukatu arte, dena antolatuta dute. Adriak bere munduan dagoela dirudi, baina dena du kontrolatuta. Inoiz ikusi ez dituzun produktuak topa daitezke bertan, Japoniatik zuzenean eramandakoak. Disziplina handia dago, serio daude langile guztiak, inork ez du hitz egiten. Barre eginez gero, bronka jasotzen duzu.
Adurizek eskaini zizun gaur egun duzun lana. Zer egiten duzu zehazki Zamudion Aztiren lantegian?
Aztik eta Adurizek urteak zeramaten elkarlanean. Nik bientzat egiten dut lan ikerketan. Lanpostua berria da, ni eta kimikari bat ari gara. Bezero batzuek beraien produktuak hau edo hori izan dezala eskatzen digute eta guk probak egiten ditugu industrialki ekoizteko. Gauza batzuk konfidentzialak dira, adibidez, merkaturatu nahi diren produktu berriekin lan egiten dugunean.
Zentzumenen laborategia ere baduzue Zamudion. Zertarako balio du?
Oso interesgarria da, produktuak hobetzeko edo berriak sortzeko da. Katak egiten ditugu horiek probatzeko eta orain gutxi hasi gara horretarako kanpoko jendea ekartzen. Europa mailako punta-puntako makina dugu. Demagun, Mugaritzek aste betez loratzen den lorea erabiltzen duela sukaldean eta horrekin zer egin galdetzen digula. Bada, nik Aztiko teknikariekin hitz egingo nuke irtenbideak eman ahal izateko.
Lan konplexua ematen du.
Egokitzen ari naiz. Epe luzerako egiten dugu lan eta hori onartzea izan da zailena. Lankiderik ez izatera ohitzea ere kosta zait, baina astean behin joaten naiz Mugaritzera, bertako saltsara.
Mugaritz jatetxea erre ostean zabaldu berri da. Zelako hasiera izan du?
Berpiztu egin da, gogotsu gaude. Egia esan, ez gara inoiz geratu. Oso baikorra izan da gertatua, nahiz eta kolpe handia izan den baserria erretzea, baina babes izugarria jaso dugu. Mugaritz berrian hobetzeko egin dira gauzak. Esperintzia bat da jatetxean sartzen zaren unetik. 
Abangoardiako sukaldaritza eta tradizionalaren hausturan noren aldekoa zara?
Gauzek aurrera egin dezaten batuta egon behar dugu. Sukaldari gehienek harrobiari erakutsi behar zaiola uste dute eta ez dute polemikarik nahi. Sukaldaritza ona egitea da gakoa, produktu onekin egina. Modua? Eskuak erabili ordez, zergatik ez duzu makina bat erabiliko lana eta produktua hobetuko badizute?
Zer da sukaldaritzan ikusi duzun gauzarik harrigarriena?
El Bullin, nitrogeno likido famatuaz egiten dutena. Koko zukua puxika batean jarri, puztu, morapiloa eman eta nitrogenoa sartzen diote. Pare bat minutura esfera bat agertzen da. Hori normalean ezin daiteke egin.
Okerrena?
Zure jendearekin ezin denbora asko konpartitzea. Jendea festan dagoenean, gu lanean gaude. Asteburuetan ezin dugu geratu. Baina baditu gauza onak ere, pertsona asko ezagutzeko aukera duzu eta dagoen giroa konparaezina da.
Eta praktiketako epea? Kobratu gabe lan egitea?
Hori da azken urte hauetan gehien azaldu behar izan dudana. Esplotatu egiten zaituztela pentsatzen du askok, ez dizutelako ordaintzen eta lan piloa egiten duzulako, baina ez da horrela. Ikasteko eta ikasten jarraitzeko bide bat da. Praktikak egin izan ez banitu, ez nituzkeen Subijana, Aduriz eta nire lankideak ezagutuko.
Belaunaldi berriei ikusten diezu interesik sukaldaritzan?
Ohitura galtzen ari da. Orain dela 50 urte soldataren %80 inguru jatekoan gastatzen zen, gaur egun, piloa jaitsi da. Arazoa da. Irtenbidea? Etxean hasi behar da, bertan ikusitakoa errepikatzen delako aurrerago. Ikastoletan ere erakutsi behar zaie umeei, baina etxeko ahaleginarekin batera egin behar da.
Lanetik kanpo, sartzen al zara sukaldean?
Bai, etxean txandaka sukaltzen dugu eta ondo jaten dugu. Asteburu honetan aitaren txokoan bazkaria prestatuko dugu.
Zurbaranbarriko jaietan zu eta zure lankideak paella txapelketako epaimahaikide izan zineten. Zelako maila dute zurbaranbarritarrek?
Eskolako lagun batek konbentzitu ninduen. Hiruren artean ibili ginen paellak probatzen. Parte-hartze handia izan zen, seinale ona da hori. Jendea gogotsu ibili zen. Ezagutzen nindutenek beraien paella aukeratzeko esaten zidaten. Kar, kar, kar… Azkenean, denok pozik bukatu genuen.

Medikuntza ikasi bazuen ere, aktore lanetan ezagutu dugu Mikel Martinez. Berandu hasi arren oholtza gainean, asko dira taularatutako lanak. Azken urteetan Patxo Telleriarekin batera Ez Dok Hiru bikoteatroa osatu du, ‘Euskara sencilloaren manifestoa’ eta ‘Larru haizetara’ antzezlanen ondoren, ‘Euskarazetamol’ lanarekin trilogia egin dute. Gure hizkuntza pertsonaitzat hartuta umorea lantzen dute, ikuslegoa barrez lehertaraziz.

Bilbon aspaldi bizi zara, baina nafarra zara, Lizarrakoa.
Lizarra alboko herri txiki batekoa naiz, Argintzanokoa. Normalean ez dut esaten, gaur egun herria ere ez da. Nire familia konde edo duke baten lurretan bizi zen, bertan lan egiten zuten. Orain bodega bat da. Familia guztia nafarra da. Txikia nintzela gurasoak bertara etorri ziren, nongoa naizen galdetzen didatenean gustatzen zait esatea nafarra naizela, nahiz eta egia esan bilbotarra naizen. 
Aktore lanetan noiz hasi zinen?
Oso berandu hasi nintzen eta ezustean gainera. Medikuntza ikasi nuen, medikuntza bukatzean, euskara ikasten hasi nintzen. Garai hartan Magisteritza Eskolan klaseak ematen nituen eta fakultatean antzerki ikastaroa egin nuen. Betidanik istorioak kontatzea gustuko izan dut. Bizitza profesionalean egin ditudan ikasketen artean, oso gutxi izan dira, lehenengo ikastaro hura oso ondo gogoratzen dut. Jende umila, amateurrak… bertan asko ikasi nuen. Magisteritzan nengoela, nire ikaslea zen Maskaradako Imanol Agirre ezagutu nuen, eta hor endredatu nintzen, berandu. Aurretik burutik ez zitzaidan pasatu halakorik, ez neukan antzerkirako grina berezirik.
Eginaren eginez ikasi duzu ofizioa?
Bai, dakidan apurra, batez ere eginez ikasi dut. Eszenatoki gainean ibiltzen, furgoneta kargatzen eta deskargatzen eta aktoreak egiten dituen lan asko eginaren eginez ikasi ditut. Jende ezberdinarekin lanean ere asko ikasi dut, baita obra ezberdinak egiten ere. 
Oholtzara igo zinen lehen eguna gogoan daukazu?
Bai, Imanol Agirreren bitartez, Maskarada antzerki taldera hurbildu nintzen. Garai hartan haurrentzako ‘Danbor magikoa’ antzezlana prestatzen zebiltzan. Hasieran ni testuekin laguntzen hasi nintzen, ez dakit zer gertatu zen, baina estreinatu zenean eszenatoki gainean nengoen. Bilboko txotxongilo jaialdian izan zen, El Carmen aretoan. 15 egun lehenago eskenatoki gainean egon behar nintzenik ere ez nekien. Azkenean ofizio eta afizo bilakatu da.
Oholtzara igotzen zarenean urduritzen al zara oraindik?
Egoeraren arabera izaten da hori. Estreinaldia bada edo zure erantzukizuna zein den ikusita, gehiago edo gutxiago urduritzen zara. Baina urduri baino, desafio batekin ateratzen zara oholtzara, gaur trasmitituko dut pila bat eta pertsonaian sartuko naiz eta dena emango dut. Desafio horretan beti egiten duzu porrot, gehiago edo gutxiago. Hurrengoan ehuneko ehuna emango dut pentsatzen  duzu. Oholtzara tentsio horrekin ateratzen zara, dena emateko nahiaz, kontatzen duzuna transmitituko duzu edo pertsonaiak barre eginarazteko edo negar eginarezteko. Burua eta gorputz osoa eman nahi duzu horretan eta tentsio hori eta erronka horrekin ateratzen zara.  Inoiz ez zara guztiz pozik gelditzen eta hori oso ondo dago, ehuneko ehunik ez dago, beti eman ahal duzu gehiago, gogo hori izatea ahalik eta gehien emateko oso garratzitsua da. Beraz ez dira benetako nerbioak. Obra bateko emanaldi asko egin dituzunean, tentsio hori izatea gustatzen zait batik bat. 
Medikuntza ikasi zenuen, mediku lana ere egiten al duzu?
Titulua badut. Karrera bukatuta, Tolosa aldean eta Berastegin egon nintzen ordezkapen batzuk egiten. Berastegin nire paziente baten baserrian egon nintzen euskara ikasten eta hantxe bukatu zen nire mediku karrera.  
Antzerkia medizina ona al da?
Ona da egiten dugunontzat. Normalean ateratzen ez dituzun sentimendu batzuk kanporatzen dituzu; hori osasungarria dela uste dut. Publikoarentzat ere ona da, beste arte batzuetan bezala, agian, antzerkian apur bat gehiago jokatzen da sentimenduekin. Sentimenduak, bai tristezia, bai poztasuna edo barrea… sentimendu horiek antzerkian adieraz daitezke oso ondo, baina porrot handia ere izan daiteke. Antzerkian, zinean ez bezala, gauzak oso muturrekoak dira. Izan daiteke oso esperientzia txarra. Film batekin beti dago distantzia bat, aktore bat ez bazaizu gustatzen, ez da ezer gertatzen. Baina antzezlan bat ez bazaizu gustatzen, aktoreak hor daude zuzenean. Gustuko ez baduzu, sufritu egiten duzu zinean ez bezala. Kontrakoa ere gertatzen da, asko gustatzen bazaizu, errezago emozionatzen zara, bizia izan delako oholtza gainean gertatzen hari dena. Sentimendu horiek, tristura, emozioa zein barrea sanoak dira.  
Urteak dira ondoan Patxo Telleria duzula, zer esan dezakezu bikoteari buruz?
Antzerki munduan kristoren zortea izan dut beti. Gehienetan nik nahi izan dudan jendearekin lan egin dut, maite dudan jendearekin, lagunekin,  eta nire lagunek nahi izan duten proiektuak egiteko aukera izan dut. Guk sortutakoak edo hor zehar hartutakoak, baina gure gustukoak. Patxo horren adibide eta extremo bat da. Patxo asko estimatzen dut eta asko miresten dut eta, noski, oso gustura lan egiten dut berarekin. Gaur egun, profesionalki, guk biok nahi duguna egiten dugu, gu bioi gustatzen zaigun antzerki mota, umore mota.
Aipatu duzu, beti egin duzula nahi izan duzun proiektua. Aukera horietan behin baino gehiagotan agertu da Gabriel Aresti idazlea. Zergatik?
Adinagatik ezagutu nezakeen, baina ez zen horrela izan. Gabriel Arestiren lana, bere  pertsonalitatea eta ibilbidea bizitzan eta literaturan… gauza askogatik ni eta, ni bezala Patxo ere,  bilbotarrak garelako, euskaldun berriak, gauza batzuekin apurtzeko gogoekin geundelako edo, nahiko identifikatuta sentitu gara Arestirekin. Hasieran Maskaradarekin ‘Harrizko aresti hau’ eta gero, Patxo eta biok ‘Kaio luma zikina’ egin genuen formatu txikian. Bere lanarekin eta pertsonarekin nolabaiteko identifikazioa daukat. 
Euskaldun berria izateak zerikusia al du euskararen kontura barre egiteko?
Ezagutzen dugun mundua hori da. Euskaldun zaharrak bagina, baina bilbotarrak behintzat suposatzen dut berdin egingo genukeela, Ordiziakoak izango bagina zailagoa izango zen agian.
Euskaldun berria izanik eta, gainera hiritarrak, horrek mundu hori ezagutzera eraman gaitu eta hor gure euskara ikasi eta euskaraz bizi nahi horretan badauzkagu gure borrokak, gure fustrazioak, gure haserreak, gure pozak. Guzti hori gure antzerkian noizbehinka, batzutan asko, islatzen da. 
Euskarazetamola beharrezkoa al da euskaldunentzat?
Tira, denetarik behar da. Obra guztietan eskema berbera erabiltzen dugu. obra hauetan ez dago benetako istoriorik, gehien bat esketxak dira, baina beti hari bat dago. Pertsonaia batzuk nahi eta ezin batzuekin agertzen dira, pertsonai bi hauek beti porrot egiten dute. Porrot egitea barregarria da eta horregatik beti porrot egiten dute. Bi pertsonai hauek supereuskaldunak izateko osagarri bitaminikoak behar dituzte. Obran argi geratzen da euskaldunok ez dugula euskarazetamolen beharrik.
Euskara hartu du umorea egiteko hizpide Ez Dok Hiru Biko Teatroak.
Bai, euskara benetako hirugarren pertsonaia da. Gure obrak ikusten dituenak inoiz ez du ahaztuko, eta argi edukiko du, hiru pertsonaia zeudela antzezlanean: bat euskara eta gero beste bi. Agian, bi horiek segituan ahaztuko ditu, baina euskara ez. 
Sormen prozesuan ez zarete zoratzen?
Piska bat. Gidoia Patxo Telleriarena da. Nik batez ere laguntzen diot behin berak gauza bat asmatuta duenean. Gero badago bilaketa, lan bat, hau da, hitz mota batzuk bilatu behar dira edo bertso batzuk edo sinonimoak, eta hor nik laguntzen diot. Umore ona euskaraz egitea oso ondo dago, hizkuntzarekin jolastea interesgarria da. Euskara prestigiatzen dugu, presentzia ematen diogu. Euskara dibertigarri moduan azaltzen dugu, bertsolariek beste era batera egiten duten bezala.
Jendearen harrera ona izan al da?
Oso harrera ona izan dugu, ez bakarrik ‘Euskarazetamol’-gatik, Ez dok hiru biko teatro geroz eta ezagunagoa da talde bezala, emanaldi dezente egin ditugu, jende askok ikusi gaitu eta gustatu zaio. Hirugarren obrarekin goazenean, nabari dugu ez bakarrik emanaldi asko egin dugula, baita emanaldietara jende asko datorrela ere. Gazteak eta ez gazteak, denetarik. Beti nabil gauza bera esaten, lotsa ematen dit, baina zein onak garen, kakotxen artean, beti ere. Baina, egia da, jendeak oso ondo pasatzen du eta hori oso pozgarria da. 
Triologia egin duzue, ‘Euskara sencilloaren manifestua’, ‘Larru Haizetara’ eta ‘Euskarazetamol’. Jarraipenik edukiko al du?
Triologiarena orain asmatu dugu, mundu guztiak trilogiak egiten dituelako eta, noski, guk ere triologia egin dugu. Horrekin demostratzen dugu, nahiz eta antzerkiari buruz bat ere ez jakin, gutxienez hiru arte badakigula kontatzen. Beste ideia batzuekin lanean ari gara eta agian aldatuko dugu, baina orain egiten ari garena gustukoa dugu, eta esan daiteke triologiaren laugarren zatia egingo dugula. 
Max sarietarako hautatuak izan zarete, ‘Euskarazetamol’-ekin. Sagartxoa eskuratzeko gogotsu?
Patxok sagartxoa merezi du, baina nik zer esango dut. Ea irabazten duen! Sarien kontua zaila izaten da, ez da lehen aldia eta, beraz, ikusi behar. Ez dut ezer esango.

 

 

 

Munduko txapelduna da iaztik eta horregatik darama ortzadarra maillotean. Eskuineko pedalari soilik eraginez, curriculum luzea osatu du Victor Hugok. Tartean ditu hiru paraolinpiada, eta Londres 2012 jomugan. Hamaikatxo lan egindakoa da gutxitu fisikoak, beraien ingurunea, erakundeak eta politikariak kontzientziatzen, Venezuelan hasita Santutxuraino.

Iaz Italian eskuratu zenuen gutxituen mailako munduko txapela errepideko modalitatean. Nolako esperientzia izan zen?
Hunkigarria, benetan. Aurretiaz eginiko lana funtsezkoa izan zen. Nire emazte, seme, lagun eta Santutxuko Txirrindulari Elkartekoei zor diet dena. Elkartekideak dira nire erbiak. Astegunetan eta asteburutan irteten gara entrenatzera, eguzki zein euri egin. Asier Zuazagari eskaini diot txapela astean hiru bider entrenatu, jarraipena egin, zuzendu, taktikak sortu eta motibatzeagatik. Motibazioa ezinbestekoa da pasioz beteriko kirola den bizikletari erantzun ahal izateko.
Joko paraolinpikoetan eskarmentu handia duzu.
Sidney 2000an hamargarren geratu nintzen. Ni orduan Venezuelan borrokan ari nintzen gutxituen eskubideen alde. Estatu osoa zeharkatu nuen babes eske. Pertsona Gutxituentzako Integraziorako legeak hamaika urte eman zituen eztabaidan; gobernuaren interes falta nabaria zen. 2007an Bordeleko munduko txapelketako proban sailkatu nintzen Beijing 2008rako. Ez nuen podiuma egin Beijingen, bederatzigarren heldu nintzen. Lehen aldiz buruko paralisia dutenen kategoria eta anputazio ezberdinak diutuztenena batu eta elkarrekin lehiatu ginen.
Zein egoera bizi du gutxituen goi mailako kirolak?
Azken 12 urteetan aurrerapen izugarria izan du. Txirrindularitza paraolinpikoak lortu dituen markak, materialak, maila… izugarria da. Nazioarteko Txirrindularitza Batasunaren esku dago arautegia eta, besteak beste, dominak jasotzen ditugu Munduko Txapelketetan.
Noiztik bizi zara gure artean?
2005ean Bizkaiko Paraolinpiar Birara etorri eta Bilborekin maitemindu nintzen. Aldaketa prozesuan murgildurik ikusi nuen hiria, eraldaketa gosez, eta horrek erakarri ninduen. Ibaia eta mendiak ere gustatu zitzaizkidan. Venezuelako nire herriak antzeko topografia du. Taldea bueltatzean, bakarrik geratu nintzen. Lau hilera Baque enpresaren laguntzarekin Europako Txapelketara joan nintzen tituluari eustera eta brontzearekin itzuli nintzen.
Kosta al zitzaizun egokitzea?
Diru apur bat ekarri nuen eta burokrazian xahutu nuen guztia. Gutxitu fisikoen txartela ateratzeko Madrilera joan behar izan nuen. INEMeko txartela dela eta ez dela, arazo gehiago. Ez da erraza azkar egokitzea. Aldi bateko lanak egin nituen. Erronka handia izan da eta azkenean kostata lortu dut aurrera egitea. San Inazion eta Autonomia kalean bizi izan naiz eta azken hiru urteetan Santutxun. Jendeak geroz eta gehiago ezagutzen nau.
Bizi daiteke kiroletik?
Bizi daiteke, baina komatxo artean. Nik familia aurrera ateratzea lortu dut, nire semeei ikasketak ematea. Erakunde batzuk babesten naute, batzuk urte betez, sei hilabetez beste batzuk. BAT eta Saiatu fundazioen bekak, txirrindularitza etxeen laguntza eta jendearen parte-hartzea lortu dut. Denak ari dira krisiari buruz hizketan, baina ez dago krisirik. Bestela nik ez nukeen ezertxo ere egingo. Gutxituon bizitza ez da amaitzen berehalakoan. Gutxitua izatea ez da traba barre egiteko, hanka sartzeko eta bizitzeko. Babesa behar dugu, bakarrik ezin  zaitezke inora heldu.
Erorketarik izan al duzu?
Bizikleta gainean jarri nintzen lehen aldian jausi nintzen lehenengoz. Lasterketetan hainbat erorketa larri izan ditut. Italian, iaz, ospitalean egon nintzen. Venezuelan, aspaldi, auto batek harrapatu ninduen. Jainkoari eskerrak hemen nago. Kolpe asko jaso dut eta minak pilatu egiten dira gorputzean.
Ikasten ere ari zara.
Kirol zuzendari titulua atera nahian ari naiz. Horrela adin ezberdinetako atletak entrenatzeko aukera izango dut.
Gidariek geroz eta gehiago errespetatzen al dituzte txirrindulariak?
Istripuak daude eta egongo dira gidari mozkorrengatik edo txirrindulariak traba garela pentsatzen duen jendeagatik. Errepidean tokatzen zaizun gidariaren esku dago zortea. Abenduan, esaterako, Santutxu Txirrindulari Elkarteko kide bat hil zen Unben. Halere pribilegiatuak zarete. Bizkaiko eta Euskal Herriko gidari gehienek jarrera baikorra dute txirrindulariekin, eta aurreratzean, ibilgailu bat bagina bezala egiten dute. Beti izango dira salbuespenak. Hobe da gidari oldarkorrak sahiestea, aurre eginez gero, beste egunen batean okerrago joka dezake. Txirrindulariak ez du karrozeriarik, hezurrezko egitura baizik, eta atzera bueltarik ez duen mina har dezake. Errepidean kristalezkoa da txirrindularia.   
Santutxu eta Bilbo, prestatuta al daude gutxitu fisikoentzat?
Beno, tira… espaloietako baldosak labainkorrak dira eta makulua, gurpil-aulkia zein protesiarekin abilenarentzat oso garrantzitsua da zoru ez labainkorra izatea. Are gehiago Santutxu bezalako auzo aldapatsu batean. Adineko asko jausten da kalean. Segurtasun gehiago izateko eskubandak jarri beharko lirateke, non heldu izateko.
Zein beharrizan nagusi dute gutxitu fisikoek gaur egun?
Etxebizitza arazo handia da gutxituontzat. Etxera sartu eta irten gure kabuz egiteko aukera bermatu behar zaigu, inoren menpekotasuna ez izateko. Baina Bilboko etxe asko zaharrak dira, sarrera estuak eta eskaileradunak dituzte eta igogailurik ez. Egokitu egin behar dira. Gobernuaren laguntza behar dugu. Gutxituek ez dute independizatzeko aukerarik.
Zein erronka duzu aurrera begira?
Uztailean munduko txapeldun titulua defendatuko dut eta hori baino lehen Frantzia, Kanada eta Espainiako proba puntuagarrietan parte hartuko dut. Estatu mailako hiru probetan ariko naiz eta baita klasika eta herrikoietan ere. Inoiz ez da hurbilenekoekin kontaktua galdu behar.

 

 

‘Valeria descalza’ filman lanean harrapatu dugu Juanki Marques, ekoizpen arduradun. 17 urtez irakaskuntzan ibili ondoren, badira hiru urte zinemara salto egin zuela. Besteak beste, ‘Ander’ film sarituan ibili da lanean. Proiektu asko du Juankik eskua artean. Besteak beste, ‘JYT kreaktibos’ ekoiztetxea sortu berri du, Jose Luis Urrutiarekin batera: “sortu eta aktibatu beharra dagoelako”. Askok Santutxun Siso moduan ezagutuko du edo Txarly edo agian Juanki moduan.

‘Valeria descalza’ filmaren errodajean harrapatu zaitugu.
Ernesto del Rioren azken filma da. Ekoizle burua naiz, hori da nire kargua. Aitor Mazo aktore mahatsorria da protagonista, Bilbon bost egunetako errodajea egiten ari gara, gero filmaren grabaketa Kuban jarraitzeko. Beraz egunotan buru belarri nabil filmaketa honetan. Nire lana hemen bukatzen da, gero ez naiz Kubara joango. Nire ekoiztetxe propioa sortu dut Jose Luis Urrutiarekin batera eta hemendik aurrera proiektu propioak egitea dugu helburu.
Ekoizpen arduraduna zara, film batean zein da ekoizlearen lana?
Produkzioa edo ekoizpena arlo desberdinetan banatzen da. Alde batetik ekoizpen finantzarioa dago, hau da, proiektua gauzatzeko dirua lortzen duena. Bestetik grabaketa kudeatzen duena. Grabaketa hasi baino lehen dena ondo prestatu behar da, filmaren logistika prestatzen duzu eta grabaketa hasten denean ondo antolatuta egon behar du. Filmaketan arazorik sortzen bada konpondu egin behar da, baina ekoizpen on batean helburua arazorik ez egotea da.
‘JYT kreaktibos’ ekoiztetxea sortu berri duzu, zertan zabiltzate?
Ekoiztetxearen izenean hainbat ezaugarri jarri ditugu mahai gainean. K hizkia erabiliz gure nortasuna ikusten da; sortu eta aktibatu nahi dugu. Gure asmoa, alde batetik, sortzea da eta sortze prozesu horretan denetarako kabida dago: erakusketak, film luzeak, dokumentalak… mota guztietako proiektuak egin nahi ditugu, beti ere ilusioz eta gogo handiz. Ez dira ikus-entzunezko lanak bakarrik izango, orain adibidez, Erdi Aroko merkatu bat antolatzeko ideia dudu; hori bai, zehaztasunez. Ezagutzen ditugun Erdi Aroko merkatuak nahiz eta politak diren anakronikoak dira. Ugao herriko urteurrena dela eta, zorroztasunez eginiko Erdi Aroko merkatu bat antolatzen saiatuko gara.
‘Euskal Herriko Aide nagusiak’ deituriko erakusketa antolatu berri duzue.
Gure lehenengo proiektua da eta abenduaren 28an zabaldu zen Artzeniegako  etnografia museoan, gero Euskal Herriko herri ezberdinetan ikusteko aukera izango da. Erdi Aroko pertsonaia hauek garai hartan XIII eta XV. mendeetan kudeatzen zuten Euskal Herriko giro soziala. Gaztelako monarkiaz aparte, bere esanetara bi bando zatituta egon ziren Kanboinoak eta Oinatziarrak, eta hauek bere erreinu berezia egin zuten. Gai honen inguruan landu dugu erakusketa.
Erdi Aroko gaien inguruan interesa al duzu?
Erantzuna erraza da, JYT kreaktiboseko bazkidea historialaria da eta arlo horretan aditua da. Horregatik lantzen ditugu gai hauek. Hasiera honetan dokumental historikoak egiteko nahia dugu, beti historiako datuei fidel izanez.
‘Euskal Herriko Aide nagusiak’ erakusketa nolakoa da?
Erakusketan ikus-entzunezkoak daude, non ilustrazioekin eta marrazkiekin historiaren zati bat kontatzen den. Erakusketaren inguruan gida didaktikoa prestatzen gabiltza. Publiko zabal bati zuzenduta dago, baina interesgarria da irakaskuntzaren mundua erakusketara hurbiltzea, batez ere Lehen Hezkuntzako azken zikloko ikasleak, baita DBHko lehenengo ziklokoak ere.
Roberto Caston zuzendariaren ‘Ander’ filman ekoizle lanetan ibili zara. Oso ibilbide berezia izan du, ezta?
Oso pelikula berezia da, bai. Zuzendaria nahiz eta kanpotarra izan, Euskal Herriko  oinarriak eta ezaugarriak barrutik islatzen saiatu da. Ander baserritar mutilzahar bat da, eta istripu bat izan ondoren, hanka hautsiko du. Jose, Peruko etorkina, baserrira helduko da, lan egitera. Handik gutxira, Anderren eta Joseren artean maitasuna sortuko da. Sentimendu berri horiek barne gatazka sortuko diote. Filmak orain arte lortutako arrakasta ikaragarria izan da, 16 sari jaso ditu. Sariak ez dira bakarrik estatuan izan; Berlingo Zinemaldiko Arte eta Entsegu saria ere eskuratu du.
Pelikula oso landua izan al da?
Arratiako bailaran grabatu genuen joan den udan eta hasieratik zuzendaria saiatu zen ahoskera egokia lortzen. Horretarako irakasle bat bilatu behar izan genuen aktore guztiak ez ziren eta bizkaitarrak. Filma Arratian grabatu genuen inguru zoragarri batean. Lau baserri ezberdinetan grabatu genuen izugarrizko paisaian murgilduta.
Duela urte bete estreinatu zen Zinegoak jaialdian eta duela gutxi estreinatu da areto komertzialetan.
Asko kostatu da estreinaldia egitea, ibilbide handia egin du zine jaialdi ezberdinetan eta azken momentua estreinatu da. Kurrikularki oso film saritua izan da, baina estreinatzea falta zuen. Horregaitik estreinu tekniko bat egin dute areto komertzialetan. Teknikoa deitzen dugu, Goya sarietara hautagai izateko beharrezkoa delako. Datorren urtean ia nolako erantzuna jasotzen duen Goya sarietan eta ondoren estatu osoan aurkezpen komertziala egitea dugu helburu. Goya sarietan gehienetan horrela izaten da, pelikula askok estrenaldi teknikoa egiten dute eta, ondoren sariak jasoz gero, estreinaldia estatu osora zabaltzen da. Batzutan merezi du itxarotea gero era egoki batean estreinatu al izateko. Roberto Castonek berak duela gutxi adierazi zuen penagarri dela saritua izan den film batek hainbat arazo izatea estreinaldia egin ahal izateko.
Zinema komertziala korapilotsua al da?
Gero eta informazioa gehiago izan, geroz eta argiago ikusten dut nolako mundua den hau. Putrez beteriko mundua, oso gogorra. Bideak zabaltzeko aukerak zailak dira eta askotan horma baten kontra zoaz. Zineman talde estrategiko asko dago eta haien artean erabakitzen dute nola banatzen diren filmak, noiz estreinatzen diren. Kalitateak askotan ez du garrantziarik. Negozioa ezagututa, proiektu zinematografiko bat aurrera eraman dezakezu baldintzak eta bideak ezagutzen badituzu. Gure ekoiztetxearekin gure kalitate puntua jartzen saiatuko gara.
Zein da film on baten sekretua?
Film on bat egiteko lan talde filosofia eduki behar da. Ezinbestekoa da dena ondo joan dadin grabaketa prozesuan. Nahiz eta lan taldean profesioanal asko egon, ez badago euren arteko lan egiteko era egokia, zerbaitek porrot egingo du. Film bat egiterakoan,  lan talde filosofia inportantea da, jende askok parte hartzen du eta film bat egiterako orduan: tekniko askok, aktoreek, atrezzo arduranduna, soinu arduraduak, argia… Nire ustez, film batean bi pertsonaia nagusi daude, zuzendariaren laguntzailea, alde batetik, eta ekoizpen burua, bestetik. Gure artean magia egon behar da. Pelikula askotan parte hartu dut eta magia hori ez zegoela nabaritu egin da. Orain lanean nabilen pelikulan Txemi Alonsorekin primeran konpontzen gara.
Zineman hierarkiak oso markatuak al daude?
Bai, egia da. Pelikularen grabaketa ondo joateko horrela izan behar du. Ezin da lagun arteko grabaketa bat planteatu. Hainbat erabaki hartu behar dira eta hori oso ondo banatuta egon behar da. Filmaren lehentasunak zeintzuk diren jakin behar da, beharrezkoa eta premiazkoa dena. Horretarako lan taldearen piramidea ondo markatua egon behar da. Goian filmaren zuzendaria dago, bere inguruan ekoizlea, finantziaketa lortu duena. ‘Valeria descalza’ filman, estaretako, Carlos Juares Basque Flim enpresakoa da ekoizlea, Santutxun bertan du bulegoa.
Beraz Santutxun bada jende asko mundu horretan lan egiten duena.
Bai, Santutxun bada talde eder bat zineman lan egiten duena. Zuzendari gazteak daude, teknikari asko, argazki zuzendariak, operadoreak… denetik dago. Aitor Mazo aktoreak berak ere ‘La maquina de pintar nuebes’ filma egin du duela gutxi. Aitor aspaldi ezagutzen nuen baina lehen aldiz ari naiz berarekin lanean film honetan. Bazen garaia!
Musika talde bat ere baduzu, Garaje 13.
Musika oso gustuko dut eta, bai, talde batean nabil. Gure musika entzun nahi izanez gero webgunean dago entzungai: www.gareaje13.com.
Berbalaguna ere bazara.
Duela lau urte hasi nintzen berbalagun talde batean eta oso gustura nabil. Etorkizunean benetako produkzio euskaldunak egitea gustatuko litzaidake. Nahiz eta filma euskaraz izan askotan lan taldean ez da euskaraz hitz egiten. Beraz, nire helburua prozesu guztia euskaraz egitea da.